Author Topic: Nepali Language (नेपाली भाषा)  (Read 9515 times)

0 Members and 1 Guest are viewing this topic.

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15161
Nepali Language (नेपाली भाषा)
« on: December 24, 2015, 06:03:08 AM »
नेपाली भाषा: सरलता कि विकृतितिर ?

स्रोत: कान्तिपुर

–प्रा. कुमारबहादुर जोशी

नेपाली साहित्याकाशका तीन तारा (-लेखनाथ, सम र देवकोटा) मध्येका एक नाट्यसम्राट् बालकृष्ण समले भन्नुभएको छ:

भाषा हो सभ्यता हाम्रो सारा उदय, उन्नति

जीत, वैभव भाषामै बाँच्तछन् पछिसम्म यी ।

‘शब्द’ नामको ज्योति अर्थात् भाषा-भास्कर नहुने हो भने यो सारा संसार प्रगाढ अन्धकारमा विलीन बन्ने थियो भन्ने उक्ति संस्कृतमा पनि पाइन्छ:

इदमन्धतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्

यति शब्दाऽवयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ।

हुन पनि हेर्ने आँखा छन्, दृश्य पदार्थ वा प्राणीहरू पनि आँखा सामु नै छन् अनि उज्यालो अर्थात् सूर्य वा बत्तीको प्रकाश पनि प्राप्त नै छ भने पनि यदि ती दृश्य पदार्थ वा प्राणीलाई अथवा तिनका रूपाकृति वा गतिविधि आदिलाई बुझाउने शब्द वा भाषा हामीसँग छैन भने ती सबै गाढा अन्धकारमा विलीन भएसरह नै हुन्छन् । यस्ता उक्ति-उदाहरणबाट हामी भाषाको अपरिमित महिमाको आकलन सहजै गर्न सक्तछौं ।


हुन त म साहित्यको विद्यार्थी हुँ, भाषाशास्त्री होइन, तर पनि साहित्यको मूल आधार भाषा नै भएकोले भाषासित पनि मेरो गहीरो सम्बन्ध छ । त्यसमाथि झण्डै साढे चार दशक (२०१७-२०६१) सम्मको आफ्नो अध्यापकीय-प्राध्यापकीय जीवनमा मैले खास गरेर जुद्धोदय, परोपकार आदि हाईस्कूल र त्रिचन्द्र, जन प्रशासन प्रभृति क्याम्पसहरूमा यदाकदा भाषा पनि पढाएँ । २०३० देखि २०३३ सालसम्म म त्रिचन्द्र क्याम्पसमा पढाउँथें, २०३४ सालदेखि चाहिं कीर्तिपुर क्याम्पसमा सरुवा भएँ । जे होस्, भाषा साहित्यको मूलाधार हो भने भाषाकै कलात्मक सरस-सुन्दर स्वरूप साहित्य हो । त्यसो भएको हुनाले भाषाको सम्यक् ज्ञानविना साहित्यमा प्रवेश सम्भव छैन ।

यतिखेर म साहित्यको होइन, अपितु नेपाली भाषाको कुरा गर्न लागिरहेछु, त्यसमा पनि केही समयदेखि यस भाषामा हिज्जेमा देखा परेको भाँडभैलोका सम्बन्धमा नै केन्दि्रत हुने ध्येय अँगालेको छु । खास गरेर २०६८ चैत ४ गते ‘कान्तिपुर’ र ‘नागरिक’ मा प्रकाशित शरच्चन्द्र वस्तीका क्रमशः ‘हिज्जेको खेल, लेख्ने जति फेल’ र ‘हिज्जेमा भाँडभैलो’ शीर्षक दुई लेख र त्यस लगत्तै उक्त हिज्जेकै सन्दर्भमा चैत १३ गते ‘कान्तिपुर’ मा प्रकाशित ‘ललितपुर घोषणापत्र, २०६८’ पढेपछि यस सन्दर्भमा केही लेख्ने प्रेरणा मलाई प्राप्त भएको हो । त्यसपछि पनि पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हरि अधिकारी, खगेन्द्र संग्रौला, जगदीश घिमिरे जस्ता लेखकका लेखहरूबाट पनि यो लेख्ने थप प्रेरणा मैले पाएँ । यसै कारण, अति कमजोर स्वास्थ्य स्थितिका बावजूद म यो लेख्ने जमर्को गर्दैछु ।

वास्तवमा केही समयदेखि नेपाली भाषाका शब्दहरूमा वर्णविन्यास वा हिज्जे सम्बन्धी भाँडभैलो जो देखा परेको छ, त्यसका मुख्य कारण दुई छन् । तीमध्ये एउटा हो— ‘कच्चा वैद्यको मात्रा, यमपुरीको यात्रा’ भनेझैं खास गरी संस्कृतेतर भाषाबाट नेपालीमा आएका आगन्तुक शब्दहरूमा सरलीकरणको नाममा हिज्जेसम्बन्धी अपरिपक्व नियमहरू बनाएर लाद्नु । अर्को हो— सरलीकरणकै नाममा नेपाली भाषाको कथ्य वा उच्चार्य ध्वनि अनुसार शब्दहरूमा वर्णविन्यास गर्ने कच्चा फर्मान जारी गर्नु । यसरी वा जे-जसरी भए पनि यस राष्ट्रका विविध धर्म, सम्प्रदाय र संस्कृति अँगाल्ने सयभन्दा बढी जातजातिको आपसी विचार विनिमयको माध्यम भाषा वा जीवन्त साझा भाषाका रूपमा रहेको नेपाली जस्तो भाषामा हिज्जेसम्बन्धी यस्तो भाँडभैलो देखा पर्नु नितान्त चिन्ताको विषय हो । नेपालको एकमात्र राष्ट्रभाषा नेपालीमा हिज्जेसम्बन्धी यो रोगको बीजारोपण वास्तवमा हामीले नै जानी-नजानी गरेका हौं र अब यस रोगको निदान-निक्र्योल र यथोपयुक्त उपचार पनि यथासमय हामीले नै गर्नुपर्छ । त्यसो गर्न सकेनौं भने यो रोग भयावह रूपमा फैलिंदै जानेछ र यसले नेपाली भाषाको मात्र होइन, नेपाली मात्र कै पहिचान र अस्तित्व समेत सखाप पार्न बेर लाउने छैन ।

साँच्ची भन्ने हो भने, नेपाली भाषामा वर्णविन्यास र हिज्जेसम्बन्धी रोगको बीउ रोपिएको खास वर्ष हो, २०३५ । त्यस वर्ष नेपाली वर्णविन्यास पद्धतिका बारेमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका नेपाली शिक्षकहरूका क्षेत्रीय अभिमुखीकरण कार्यशाला गोष्ठीहरू विराटनगर, पाल्पा र काठमाडौँमा सम्पन्न भएका थिए । यस्तै गोष्ठीहरू पछि पोखरा, रामपुर र धूलिखेलमा पनि सम्पन्न गरिए । यी गोष्ठीमा सम्मिलित त्रिविका शिक्षकहरूबीच छलफल भई निस्किएका निष्कर्षहरू बुँदागत रूपमा अभिलेख गरिएका थिए, जसमध्ये दुई यस्ता छन्: (क) संस्कृतका तत्सम शब्दहरूलाई संस्कृतकै वर्णविन्यासका नियम अनुसार लेख्ने । अति प्रचलित भई तद्भवतुल्य भएका तत्सम संस्कृत शब्दहरूलाई चाहिं नेपाली तद्भव वर्णविन्यासका नियम अनुसार पनि लेख्न सकिने (जस्तै: शीतल/सितल, वन/बन आदि) । (ख) विभिन्न भाषाबाट आएका आगन्तुक शब्दहरूलाई नेपाली तद्भव वर्णविन्यासका नियम र ध्वनि व्यवस्था अनुसार नै लेख्ने (जस्तै: हजुर, बि्रटिस, इन्जिनियरिङ, तालिम, क्याम्पस, म्याक्समुलर आदि) । -द्रष्टव्य: ‘अनिवार्य नेपाली शिक्षण निर्देशन’, त्रिवि पाविके, २०४६, पृ. ४७)

साँच्ची भन्ने हो भने, मूलतः उपर्युल्लिखित दुई नियमले नै केही समयदेखि नेपाली भाषामा वर्णविन्यास वा हिज्जेको, त्यसमा पनि खास गरी ह्रस्व, दीर्घ -इ, ई, उ, ऊ) र श, ष, स को लेखन पद्धतिमा भाँडभैलोको बीजारोपण गरेका हुन् । यी नियमहरूले गर्दा नै अचेल शहीद – सहिद हुन पुगेको हो । त्यसै गरी पेशा – पेसा, शुरू – सुरु, कोशिश – कोसिस, शायद – सायद, नेशनल – नेसनल, यूरोप- युरोप, बीमा – बिमा, गरीब – गरिब, कानून- कानुन, खेलकूद – खेलकुद, स्कूल – स्कुल इत्यादि हुन पुगेका हुन् ।

निश्चय नै भाषा परिवर्तनशील हुन्छ र यसका नियमहरू पनि परिवर्तनशील हुन्छन् । कडा नियमहरू बनाएर भाषाको परिवर्तनशीलतालाई रोक्न, छेक्न खोजेमा त्यो भाषा मृत बन्छ, जस्तै: संस्कृत । नेपाली जीवन्त भाषा हो, यो परिवर्तन तर्फ अग्रसर हुँदै आइरहेको छ र जानेछ पनि । यस सन्दर्भमा, नेपाली भाषामा वर्णविन्यास वा हिज्जेको सरल र मानक रूप निर्धारण गर्ने प्रयासहरू विभिन्न समयमा, विभिन्न आन्दोलनका रूपमा हुँदै आएका छन् । त्रिवि अभिमुखीकरण कार्यशाला गोष्ठीका हिज्जेसम्बन्धी उपर्युल्लिखित नियमहरू पनि यसै सिलसिलामा आएका हुन्, ल्याइएका हुन्, खास गरी लेख्य नेपाली भाषालाई सरलता र एकरूपतातिर लैजाने उद्देश्यले ।  तर राम्रो उद्देश्यले ल्याइएका, बनाइएका भए पनि यी नियमहरू कच्चा ठहरिन आएका छन्, किनभने यिनले लेख्य नेपाली भाषालाई सरलता र एकरूपतातिर मात्र होइन, अपितु अर्थको अनर्थ समेत हुने गरीकन र अझ शिष्ट परम्परा र प्रचलनबाट स्थापित भाषाको आपmनो मौलिक स्वरूप र पहिचान नै पनि गुम्ने गरीकन दिनानुदिन विकृतितिर धकेल्दै लैजान थालेको देखिंदै छ । यसले भाषा-साहित्यका हामी विद्यार्थीहरूलाई बढी चिन्तित तुल्याउनु स्वाभाविकै हो । किनभने, हाम्रो भाषा हाम्रो खास पहिचान हो । हाम्रो भाषाले आपmनो पहिचान यसरी गुमाउँदै जान थालेपछि हाम्रो पनि पहिचान गुम्ने डर स्वतः पैदा भइहाल्छ । त्यस कारण उपर्युक्त कच्चा नियमको अनुपालन गर्दै ‘शेक्सपियर’ (विश्वप्रसिद्ध साहित्यकार) लाई ‘सेक्सपियर’ (यौन जोडी), नबनाऔं. र नबनाऔं ‘शायर’ (कवि-गीतकार) लाई ‘सायर’ (पाल टाङ्ने कपडा), ‘शहर’ (गाउँको विकसित रूप) लाई ‘सहर’ (माछा), ‘नशा’ (मादक पदार्थ) लाई ‘नसा’ (रक्तवाहिनी नली) इत्यादि।

अर्को कुरा, बोलिने अङ्ग्रेजी (स्पोकन इङ्लिश) र लेखिने अङ्ग्रेजी (रिटन इङ्लिश) फरक-फरक भए जस्तै बोलिने -कथ्य वा उच्चार्य) नेपाली र लेखिने -लेख्य) नेपाली पनि समान हुँदैनन् । समयभेद, स्थानभेद, जातिभेद, वर्गभेद आदि भेदहरूले पनि बोलिने र लेखिने भाषामा भिन्नता आउँछ । त्यसैले नेपालीमा तद्भव र विभिन्न भाषाबाट आएका आगन्तुक शब्दहरूलाई ध्वनि व्यवस्था अनुसार नै अर्थात् जस्तो बोलिन्छ त्यस्तै लेख्ने भन्ने नियम बनाउनु पनि गलत हुन्छ । त्यो गल्ती पनि हामीले गरेका छौं— माथि उल्लिखित नियम -ख) बनाएर । यो गल्तीले गर्दा नेपालीमा दीर्घ उच्चारण हुँदैन, श र ष को पनि उच्चारण हुँदैन भनेर हामीले यिनलाई वर्णमालाबाटै हटाउने अर्को भूल पनि गर्न थालेका छौं । यस प्रकार नेपालीमा श र ष को उच्चारण हुँदैन भन्दै तिनको ठाउँमा स मात्रै लेख्ने र ‘अति प्रचलित भई तद्भवतुल्य भएका संस्कृत तत्सम शब्दहरूलाई पनि नेपाली तद्भव वर्णविन्यासका नियम अनुसार पनि लेख्न सकिने’ भन्ने नियम बनाएर ‘शीतल’ लाई ‘सितल’, ‘वन’ लाई ‘बन’ लेख्न थालेपछि नेपाली भाषाको स्थापित स्वरूप र अनुहारै बिगि्रने भइहाल्यो ।

माथिका कुराहरूबाट त्रिवि शिक्षकहरूका अभिमुखीकरण कार्यशाला गोष्ठीहरू गरेर हामीले बनाएका उपर्युल्लिखित नियमहरू अपरिपक्व वा कच्चा रहेछन् भन्ने तथ्य स्वतः प्रमाणित हुन्छ । त्यसैले यी नियमहरूको आवश्यक संशोधन-परिमार्जन अविलम्ब हामीले नै गर्नुपर्छ भन्नेमा म छु ।

अन्तमा भन्न चाहन्छु – नेपाली भाषामा केही समयदेखि मच्चिंदै आएको भाँडभैलोले उग्र रूप धारण गर्न थालेको वर्तमान सन्दर्भमा शरच्चन्द्र वस्तीका उपर्युल्लिखित दुई लेख अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तथा सान्दर्भिक छन् । खास गरेर लेख्य नेपाली भाषाको स्तरीकरण र मानकीकरणको यात्रामा यी दुई लेख कोसेढुङ्गा ठहरिन्छन् । जे होस्, नेपाली भाषामा देखा परेको आजको भाँडभैलोमा मुख्य भूमिका खेल्ने त्रिवि शिक्षकहरूका अभिमुखीकरण कार्यशाला गोष्ठीका छलफलबाट निष्कषिर्त उपर्युक्त अपरिपक्व दुई नियमहरूको निर्माणमा त्रिवि शिक्षकको हैसियतले मेरो पनि प्रत्यक्ष-परोक्ष संलग्नता रहेको नाताले जति अंशको दोष मेरो भागमा पर्छ, त्यो स्वीकार्दै आत्मालोचना गर्न चाहन्छु र उक्त कच्चा नियमहरूको सम्बन्धित निकायबाट आवश्यक संशोधन-परिमार्जन गर्ने-गराउने काम अविलम्ब होस् भन्ने कुरा दोहोर्‍याउन चाहन्छु। साथै नेपाली भाषाको सरलीकरणको नाममा होस् वा स्तरीकरण-मानकीकरणका नाममा, भाषासम्बन्धी अब नयाँ नियम बनाउँदा हाम्रा आदरणीय गुरु (प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठी, स्व. प्रा.डा. बल्लभमणि दाहाल, प्रा. ठाकुरप्रसाद पराजुली र म समेतलाई २०२१/२२ सालमा त्रिवि केन्द्रीय क्याम्पसमा नेपाली एमएमा भाषाशास्त्र पढाउनुहुने), प्रसिद्ध साहित्यकार जगदीश घिमिरेका शब्दमा ‘नेपालीका भाषाशास्त्रीहरूका भीष्मपितामह’ बालकृष्ण पोखरेलका कथन (‘गरिमा’, २०६८ कात्तिक) लाई गुरुमन्त्र मानौं भन्छु।

२०६९ साल बैशाख २० गते वुधवार।

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15161
Re: Nepali Language (नेपाली भाषा)
« Reply #1 on: December 24, 2015, 06:04:14 AM »
शहरिया बाबुआमा नेपालीमा बोल्न लगाउँदैछन् प्रतिबन्ध॑


स्रोत: नेपाली पोष्ट

-यमुना अर्याल

बाबूः           “टक टू ओन्ली इङ्लिस, आर यू रेडी ? ”
छोराः          ” ओ के आइ एम रेडी ड्याडी ” ।
बाबूः            छोरा,  ” ओ के स्टार्ट ” ।

नेपाली विषयका  लेक्चर पिता र अग्रेजी लवजमा बोल्न सिक्दै गरेको छोराबिच दिनहुँ हुने संवाद हो यो । राजधानीको मध्य बानेश्वरमा बसोबास गर्ने रिजाल दम्पति र उनको एक्लो छोरा अंग्रेजीममै सबै काम कुरा गर्छन । घरमा पर-पाहूना आएको बेला बाहेक अरु बेला अग्रेजीमै कुराकानी गर्नुपर्छ । यसो आक्कल-झुक्कल बोल्दाबोल्दै नेपाली भाषा मिसियो भने अग्रेजी भाषाको शिकारु छोरालाई ड्याडीले बाथरुममा थुनिदिऊ भन्नुहुन्छ यही डरले पनि ऊ बडो होसियारी भइकन अंग्रेजीमा कुराकानी गर्छ । ठूलो भएपछि ऊ पाइलट बन्नुपर्छ , -ऊ जे सुकै बन्थ्यो होला तर परिवारले पाइलटको सपना देखाएको छ उसलाई ) त्यसका लागि अंग्रेजी त जान्नै पर्छ  ऊ अग्रेजीमै भन्छ । उसका ड्याडी मम्मीले यही कुरा उसको बालमष्तिष्कमा भर्दिसकेका छन । “मेरो त मम्मी पनि अग्रेजीमै बोल्नुहुन्छ उसले साथीभाइको मासमा अग्रेजी भाषामै भन्छ । साथीभाई पनि अग्रजीमै बोल्छन उसका अधिकाश साथीको घरमा पनि नेपाली भाषालाई ‘अलाऊ’ छैन “उसकै शब्दमा भन्नुपर्दा ।


रिजाल दमपत्तिको छोरा उनीहरुको घर  नजिकैको निजी बोर्डिङ स्कुलमा  एक कक्षामा पढ्छ, उसका दश-पन्ध्रवटा पुस्तक छन् सानाठूला गरी, एउटा पुस्तक बाहेक सबै अग्रजीमै लेखिएका छन् । एउटा पुस्तक पूरै नेपाली भाषामा लेखिएको छ जति पढे पनि आउँदैन उसलाई त्यो विषय हो अनिवार्य नेपाली  । बाबू अनिवार्य र मेजर नेपाली विषयमा चारवटा क्याम्पस पढाउँछन आमा पनि हाइस्कुलमा नेपाली विषय नै पढाउँछिन तर छोरालाई नेपाली फिटिक्कै आउँदैन । आमा बाबू स्वयम नेपाली विषयमा पोख्त भए पनि छोरालाई नेपाली भाषा बोल्न प्रतिबन्ध जस्तै छ  । अग्रेजी भाषामा खरर बोल्न सक्ने भएको छ , आमा बाबूसँग फटाफट अग्रेजीमा कुरा गर्दा आमा बाबू खुसीले गद्गद् देखिन्छन् हाम्रो छोरो कुनै खैरेको छोरो भन्दा कम छैन भन्ने दम्भ छ उनीहरुमा । घरमा नेपाली बोल्यो भने मम्मी ड्याडीले बाथरुममा थुन्नुहुन्छ स्कुलमा नेपाली बोल्यो भने टिचरले एक पिरिएड भरी उभ्याउनुहुन्छ , कहीँ नेपाली बोल्न नपाएपछि कसरी नेपाली जान्ने त मैले ?  फस्ट टर्म इक्जाममा नेपाली विषयमा अनुतिर्ण भएपछि अवोध बालकको मनमा मडारिएका प्रश्न हुन यी । लाखौं विद्यार्थीलाई नेपाली विषयमा लेक्चर दिदै आफू बाँच्ने पेशा बनाएका पेशाकर्मी नै आफ्नो भाषाप्रति यतिधेरै निच सोचाइ राख्छन भने कुनै दिन नेपाली भाषा नयाँ पुस्ताबाट लोप नहोला भन्न सकिन्न ।  अहिलेको जमाना अंग्रेजीको हो, जावो नेपाली विषय पढेर केही काम छैन उनीहरु हाकाहाकी भन्छन र हौसाउँछन आफ्नो छोरालाई अग्रेजीमा वादचित गर्न । अग्रेजी जानेपछि जहाँ पनि बिक्न सकिन्छ भन्ने भनाई नेपालीमा जिरो भएको सन्तानका आमा बाबूको मूखबाट हरक्षण सुन्न सकिन्छ ।

यो त एउटा उदाहरण हो । नेपाली विषयमा जिरो तर अरु अंग्रेजी लिपिमा लेखिएका विषयमा डिस्टिङ्सन ल्याउने छोराछोरीको सफलतामा पार्टी खुवाउने आमा बाबू धेरै छन् । जावो नेपालीमा राम्रो नम्बर नआएर र के भो त अरु विषयमा आएकै छ भन्ने खालका शब्दहरु सुनिन्छन । अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको ज्ञान हुनु राम्रो हो, अहिलेको विश्वव्यापीकरणको जमानामा हरेक कुरामा दक्ष हुनु जरुरी छ । तर अंग्रेजी भाषा सिकाउने नाममा अवोध बाल मष्तिष्कमा बोझ थमाउनु पक्कै राम्रो होइन ।

अरुका छोराछोरीसँग आफ्ना छोराछोरीको अंग्रेजी भाषाको स्पिड जाँच्ने चलन पनि शहरीया भेगमा निकै फस्टाएको छ । फलानाको बच्चालाई त्यती राम्रो अग्रेजी आउँदो रहेनछ मेरो बच्चा त मै हुँ भन्नेका अगाडी मज्जासँग अग्रेजी बोल्न सक्छ यसखाले सवालजवाफ सुन्नमा आउँछ । ग्रामीण भेगका बालबालिका अग्रेजीमा कमजोर भए पनि नेपाली विषयमा अब्बल मानिन्छन् । सामान्य कुरा शहरीया बालबालिकालाई नेपाली भाषामा सिकाउनु पर्‍यो भने अग्रेजीमा उल्था गरिदिनुपर्छ त्यही कुरा ग्रामीण भेगका बालबालिकाको दैनिक आनीबानीमा प्रयोग भइरहेको हुन्छ । भाषामा दख्खल बनाउने नाममा आफ्नो राष्ट्रभाषाप्रति नै घृणाको भाव दर्शाउने कुरा पक्कै जायज होइन होला यसतर्फ सम्बन्धित सरोकारवालाको ध्यान जाओस् । हामी  हाम्रो नयाँ पुस्तालाई समृद्ध, दक्ष, योग्य बनाऔ, तर आफ्नो भाषा प्रति नै वितृष्णा जगाउने हेतुले होइन ।

२३ फेब्रुअरी २०१०

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15161
Re: Nepali Language (नेपाली भाषा)
« Reply #2 on: December 24, 2015, 06:05:20 AM »
नेपाली भाषामाथि चलखेल

स्रोत: ई-कान्तिपुर

-डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल

अन्तर्राष्ट्रियकरण भइसकेको र लगभग मानक रूप धारण गरिसकेको अवस्थामा नेपाली भाषामाथि चलखेल सुरु गरिएको छ र यसले विशेषतः शिक्षक-विद्यार्थीलाई अन्योलग्रस्त तुल्याएको छ । पठनपाठनमा भइरहेको एकरूपता पनि भङ्ग भएको छ । नेपाली भाषा नेपाली जातिको अस्तित्वसँग गाँसिएको हुँदा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा निकै माथि उठेर यसको विकासतर्फ अग्रसर हुनु आवश्यक छ ।

यसबेला भाषासम्बन्धी दुई खाले दृष्टिकोण बढी चर्चामा छन् । तिनमा एउटा पश्चगमनतर्फ उन्मुख छ भने अर्को अग्रगमनका नाममा अराजकता निम्त्याउनेतर्फ उन्मुख छ । यी दुवै अतिवादी दृष्टिकोण भएकाले यिनले अन्ततः भाषालाई खति नै पुर्‍याउँछन् । नेपाली भाषामा अहिले उठाइएको मुख्य समस्या वर्णविन्याससँग सम्बद्घ छ । वर्णविन्यास भनेको वर्णहरूको व्यवस्थित विन्यास वा वर्णहरूको ठीक रखाइ वा नियमबमोजिमको लेखन हो । ठीक ढङ्गले वर्णविन्यासको प्रयोग नगरिएमा अर्थको अनर्थ हुने हुँदा लेखाइमा वर्णविन्यास मिलाउनु आवश्यक हुन्छ । नेपाली भाषाको विशेषता नै वर्णविन्यासमा केन्दि्रत छ । ह्रस्व, दीर्घ, श, ष, स, चन्द्रबिन्दु, सिरबिन्दु, पदयोग, पदवियोग आदिलाई नेपाली वर्णविन्यासअन्तर्गत समेटिन्छ । नेपाली वर्णविन्याससम्बन्धी प्रयोगबाटै स्थापित विभिन्न नियमहरू छन् र धेरजसोले मानक रूपधारण गरिसकेको स्थिति छ भने कतिपय नियम विज्ञहरूको बौद्धिक बहसबाट संशोधन, परिमार्जन गर्न सकिन्छ र बेलाबखत भइरहेका पनि छन् । भाषा परिवर्तनशील भएकाले यससम्बन्धी नियम पनि समय, परिस्थिति, प्रयोग र आवश्यकताअनुरूप बेलाबेला परिवर्तन भइरहन्छन् । यो भाषाको नैसर्गिक गुण हो तर परिवर्तनका नाममा स्थापित मूल्यमान्यतालाई पूरै भत्काउने काम उपयुक्त हुँदैन । यतिखेर कतिपय गतिविधि त्यस्तै देखिन थालेका छन् ।

 

अहिले वर्णविन्याससम्बन्धी समस्यामा पनि ह्रस्व-दीर्घ र पदयोग-पदवियोग बढी चर्चामा छन् । कतिपयले ह्रस्व वा दीर्घ लेख्नेबारेको स्थापित मान्यतालाई पुरानैतर्फ ढल्काउने प्रयत्न गर्दैछन् भने कतिपयले प्रचलित ह्रस्व वा दीर्घलाई ठीक विपरीत बनाएर उल्टाउने कसरत गर्दैछन् । ह्रस्व वा दीर्घ लेख्दा अर्थभेदक नहुने सङ्ख्याबोधक तीन, बीस, तीस जस्ता केही शब्दका सुरुको इकार तथा तेईस, बत्तीस, छयालीस जस्ता शब्दका बीचको इकार अनि खसी, जोगी, सम्धी, स्वामी, हात्तीजस्ता पुलिङ्गी नामबोधक शब्दका अन्त्यको इकार दीर्घ हुन्छ भन्ने प्रचलित परम्परालाई भत्काएर ह्रस्व गर्दैमा भाषाको विकास भइहाल्दैन । यस्ता शब्दलाई ह्रस्व गर्नु नै पर्ने भए पनि हस्तक्षेपी पाराले परिपत्र वा घोषणापत्र जारी गरेर नभई आपसी सहमतिका आधारमा गर्नुपर्छ । ‘फुल,’ ‘फूल’ जस्ता विशिष्ट अर्थ धारण गरिसकेका शब्दलाई अपवाद न्यूनीकरणका नाममा जबर्जस्ती ह्रस्वीकरण गर्नु उपयुक्त हुन्न । ‘मलाई फूल मन पर्छ’ र ‘मलाई फुल मन पर्छ’ भन्ने वाक्यमा अर्थगत भिन्नता रहेको स्पष्ट हुँदाहुँदै यस्ता कुरा सन्दर्भबाट बुझिन्छ भन्नु निरर्थक हो । ह्रस्व गर्दा फरक नपर्ने ‘हरू,’ ‘अरू’ जस्ता शब्दलाई बेवास्ता गर्नु अनि प्रचलनमा पूरै बानी परिसकेका ‘ठीक, बीच, ठूलो’ जस्ता शब्दलाई ह्रस्व गर्दा कसलाई के फाइदा हुन्छ ?

उच्चारणका आधारमा ‘स’ को निर्धारण गरिनुपर्छ भन्ने कुरा पनि उपयुक्त देखिन्न । ‘शाह’ र ‘साह’ का अर्थ नै भिन्न भएकाले यसलाई कायमै राख्नुपर्छ तर ‘शेर्पा’ र ‘शेरचन’ ले अर्थमा भिन्नता नल्याउने हुँदा तिनलाई ‘सेर्पा’ र ‘सेरचन’ गर्न वा समझदारीमा उही रूपमा छोड्न सकिन्छ । ‘शहीद’ लाई ‘सहिद’ लेख्दा सहिदप्रति अपमान गरिएको ठानिनु उपयुक्त होइन । शब्दमा प्रयुक्त वर्णबाट मानअपमान भन्ने कुरै आउँदैन । क, ट, ठ, ड, ढ, ण, प वर्णका अघि ‘ष’ लेखिन्छ भन्दैमा ‘कष्ट’ का सादृश्यमा ‘कम्युनिष्ट’ लेख्नु उपयुक्त हुन्न, ‘कम्युनिस्ट’ लेख्नुपर्छ । यस्ता सामान्य कुरामा समेत विवाद गरेर भाषाको विकास हुन्न ।

‘ह्र,’ ‘र’ मा पनि केही समस्या देखिएका छन् । सोर र अठारजस्तै ‘बाह्र,’ ‘तेह्र’ लाई सरलीकरण गरी ‘बार,’ ‘तेर’ लेख्नुपर्छ । वैकल्पिक प्रयोगका नाममा ङ्, ञ्, ण्, न्, म् का सट्टा सबैतिर शिरबिन्दु वा चन्द्रबिन्दु लगाउनु पर्छ भन्ने तर्क पटक्कै उपयुक्त छैन, यसमा प्रयोगगत सन्दर्भ केलाउनु पर्छ ।

नेपालीमा पछिल्लो समयमा पदीय दुरुपयोगसमेत गरी बल्झाइएको जटिल समस्याका रूपमा पदयोग र पदवियोग रहेको छ । शब्दहरू जोडेर एउटै डिकमा लेख्नुलाई पदयोग र छुट्ट्याएर लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ । यो नेपाली भाषाको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो । नेपालीमा नाम र विभक्ति, उपसर्ग, प्रत्यय, समस्त शब्द, द्वित्व शब्द, अनुकरणात्मक शब्द, अकरण बुझाउने शब्दको ‘न’, सामान्य वर्तमान, भूत र भविष्यत् तथा अज्ञात र अभ्यस्त भूत बुझाउने क्रिया, संयुक्त क्रिया, व्यक्तिनामका बीचको शब्द, नाम र नामयोगी, नामसँग जोडिने नामयोगीको पछि आउने विभक्ति आदि जोडेर लेखिन्छ अनि वाक्यमा आउने सबै शब्द, संयोजक, क्रियायोगी, विभक्तिभन्दा पछि आउने विभक्ति वा नामयोगी, निपात, वर्तमान, भूत र भविष्यत् तीनै कालका अपूर्ण र पूर्ण पक्ष जनाउने क्रिया आदि छुट्टयाएर लेखिन्छ भन्ने स्पष्ट नियम र प्रचलन हुँदाहुँदै सबैजसो छुट्टयाउनु पर्छ भन्ने वियोगवादी दृष्टिकोण उपयुक्त देखिन्न ।

नामयोगी र समस्त शब्दको पदयोग गर्ने भन्ने स्पष्ट प्रचलन र नियम हुँदाहुँदै ‘दुईदुई लिपिमा लेखिने दुईटा शब्दले बनेका शब्द जोडेर लेख्ने’, ‘दुई अक्षरसम्मको स्वरान्त नामयोगीलाई विभक्तिजस्तै शीर्षशब्दसँग जोडेर लेख्ने’ व्यञ्जनान्त दुई अक्षरी, वा सोभन्दा बढी अक्षरका नामयोगीलाई अलग डिकोमा लेख्ने’ तथा ‘दुई र तीन अनि तीन र दुई लिपिमा लेखिने दुईटा शब्दको समासबाट बनेको शब्द अलग डिकोमा लेख्ने’ भन्नु औचित्यहीन कुरा हो । पहिले नामयोगी र समस्त शब्द मात्र जान्दा पुग्नेमा अब लिपिसमेत गन्नुपर्ने अनि नामयोगी मात्र जानेर नभई दुई अक्षरको त्यसमा पनि स्वरान्त- व्यञ्जनान्तसमेत बुझ्नुपर्दा त्यसले सरलीकरण नभई झन् बढी जटिलता र गन्जागोलको स्थिति पैदा गर्छ । दुई स्वरान्त अक्षरसम्मका नामयोगी जोड्ने र त्यसभन्दा बढीका नामयोगीलाई छुट्ट्याउने भन्ने कुरा औचित्यहीन, निरर्थक, तर्कहीन र अवैज्ञानिक छ । द्वित्व शब्दलाई सार्थक र निरर्थक भनी छुट्ट्याएर योग र वियोगको झमेलामा नफसाई प्रचलनलाई स्वीकार गर्दा कुनै हानि देखिँदैन । भाषाका नियम पनि वस्तुगत र वैज्ञानिक हुनु आवश्यक भएकाले पदयोग र पदवियोगमा अक्षर सङ्ख्या तथा स्वरान्त र व्यञ्जनान्तजस्ता अवैज्ञानिक प्रसङ्ग भित्र्याएर भाषालाई झन् जटिलतातर्फ अग्रसर गराई नेपाली भाषाप्रति वितृष्णा फैलाउने काम गर्नु हुन्न । नेपाली भाषा पढ्ने-पढाउनेले मात्र नभई अन्य विषयका साथै सरकारी कामकाजलगायत सर्वत्र प्रयोग गरिने साझा भाषा भएकाले अनावश्यक बखेडा झिकेर नेपाली भाषाप्रति वितृष्णा फैलाउने प्रयत्न नगरौँ ।

नाम, थरका बीचमा आउने मध्यवर्ती नामलाई अलग डिकोमा लेख्ने भन्ने कुरालाई पश्चगमनकै रूपमा लिनुपर्छ । यस्ता शब्द पहिले छुट्टै लेखिन्थ्यो, बीचमा जोड्न लगाइयो अनि अहिले जोडेर लेख्ने बानी परिसकेपछि पुनः छुट्टयाउन लगाइँदैछ । भाषा भन्ने कुरा जीवनभर सिकिरहने होइन र कतैबाट निर्देशन गरिएका आधारमा चल्ने वस्तु पनि होइन । यो एकपटक सिकिन्छ र त्यसैअनुरूप प्रयोग गरिन्छ । यसर्थ भाषामा प्रयोक्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यतिखेर अक्षर गनेर योग वा वियोग गर्ने नाममा ‘दिदीभाइ’, ‘रामराज’, ‘जयदेव,’ ‘महादेव’, ‘रामपुर’ र ‘कीर्तिपुर’ जोड्ने अनि ‘दिदी बहिनी’, ‘भरत राज’ ‘जीवेन्द्र देव, हरेन्द्र देव’, ‘भरत पुर’, ‘ललित पुर’ छुट्टयाउने भन्ने कुरा कति हास्यास्पद छ । यस्तो अव्यावहारिक र अवैज्ञानिक तर्क गरेर भाषामा झमेला सिर्जना गरिनु हुन्न । यस्तै ‘गरि रहन्छ’ जस्ता शब्द छुट्टयाउनाको अभिप्राय के ?

पदवियोग गरी छुट्टयाउँदा ‘अमृतराज भण्डारी’ र ‘अमृत राजभण्डारी’, ‘प्रकाशसिंह’ र ‘प्रकाश सिंह’ जस्ता शब्दमा तथा ‘रामप्रसाद खान्छ’ र ‘राम प्रसाद खान्छ’ भन्नेजस्ता वाक्यमा पूरै अर्थगत भिन्नता रहेको कुरा सारै स्पष्ट छैन र ? यसलाई सङ्कथनका तहबाट कसरी अथ्र्याउन सकिन्छ ? पदवियोगका नाममा ‘विश्वविद्यालय, न्यायपालिका, कार्यपालिका, नगरपालिका’ जस्ता सिङ्गा तत्सम शब्दलाई समेत छुट्ट्याउने कुरा कदापि स्वीकार्य हुन्न । भाषाको आधुनिकीकरण र मानकीकरणका नाममा प्रयोक्तालाई पूरै बेवास्ता गरी जबर्जस्ती रूपमा जे पायो त्यही नियम लादिएमा त्यो निरर्थक हुन्छ र अन्ततः लेखनमा अराजकता आउँछ । यस्तो लक्षण देखापर्न थालिसकेकाले भाषाको माया गर्नेहरूले यसतर्फ सोच्नु जरुरी छ । राष्ट्रिय राजनीति अन्योलग्रस्त बन्दै गएको मौका छोपी त्यसैमा भाषालाई समेत मुछेर भाँचकुँच र तोडमोड गर्ने प्रयत्न गर्नु उपयुक्त कार्य होइन ।

नेपाली भाषाका क्षेत्रमा उठाइएका समस्यामध्ये ‘श, ष, स’ तथा ह्रस्व-दीर्घमा कतिपय अर्थभेदक शब्दबाहेक अन्यमा खासै समस्या छैन । अर्थभेदक नहुने शब्दमा मैले भनेअनुसार नै हुनुपर्छ नभनी संयम र समझदारीपूर्वक अगि बढेमा यसको समाधान निकै सहज छ । संस्कृतजस्तो अति कठोर नियमवादी भाषामा अनि अङ्ग्रेजीमा समेत वैकल्पिक प्रयोग र अपवाद पाइने हुँदा नेपालीमा पनि कतिपय वैकल्पिक प्रयोग र अपवाद हुनु असामान्य होइन । त्यसलाई क्रमशः न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । नेपाली भाषाको पदयोग र पदवियोगमा धेरैजसो बानी परिसकेको अवस्था छ । बानी परिसकेको र त्यसले खासै असर पनि नगर्ने अवस्थामा जबर्जस्ती उल्टाउने प्रयास गर्नु राम्रो होइन । यसमा कम्प्युटर प्रयोजनका नाममा जथाभावी गरी अनावश्यक झमेला सिर्जना गर्न खोजिएको छ । कम्प्युटरअनुसार भाषा नभई भाषाअनुसार कम्प्युटर सञ्चालन गर्ने परिपाटी बसाउनु पर्छ । यसो गरेमा यस्ता समस्याको समाधान सहजै गर्न सकिन्छ ।

नेपाली भाषा राम्ररी नजान्नेले त्रुटि गर्नु सामान्य कुरा हो तर जान्नेले बुझपचाउनु वा मिचाइँ गर्नु उपयुक्त होइन । पूरै प्रचलनमा आइसकेको वर्णविन्यासलाई वैयक्तिक आग्रहका आधारमा त्यसको ठीक विपरीत गरेर परिवर्तन गर्नु औचित्यपूर्ण देखिन्न । नेपाली भाषामा देखिएका विविध समस्याहरूलाई पदीय दुरुपयोग गरेर वा कोठामा बसी कल्पना गरेर होइन यसका लागि विनाभेदभाव सक्कली भाषाविद्हरूको उच्चस्तरीय संयन्त्र बनाएर सम्बद्ध संस्थाहरूको समेत सहभागितामा साझा सहमति कायम गरी न्यूनतम विवाद र अपवाद आउने ढङ्गबाट स्पष्ट नीतिनियम बनाई त्यसैअनुरूप भाषाको प्रयोग गर्नु र सबै मिलेर भाषालाई जोगाउनु अपरिहार्य छ । नेपाली भाषाको विकास गर्नु भनेको अरू भाषाका विकासको बाटो रोक्नु होइन । सबै भाषाको विकास गर्दै जानु पर्छ ।

भाषासम्बन्धी पीडा नेपालभित्रभन्दा नेपालबाहिर बढी छ र तिनीहरू भाषाको मानकीकरण यतातिर र्फकेर हेर्छन् तर हामी आफूमै लड्न व्यस्त छौँ । नेपाली भाषा अन्तर्राष्ट्रियकरण भइसकेको अवस्थामा आफ्नै घरबाट आगो लगाउन सुरु गर्नु पटक्कै ठीक होइन । फुटेर होइन जुटेर अनि व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर नेपाली भाषाको रक्षा गरौँ । मान्य ढङ्गबाट क्रमशः सरलीकरण गर्दै जाऔँ । भाषामा राजनीति नगरौँ, यसलाई प्रतिष्ठाको विषय पनि नबनाऔँ । कतैबाट सञ्चालित भएर विरोधभासपूर्ण काम नगरौँ । सके भाषाको सेवा गरौँ नसके चुप लागेर बसौँ । भाषा रहे मात्र हाम्रो अस्तित्व रहन्छ भन्नेतर्फ सम्बद्ध सबै सचेत होऔँ, चरम पश्चगामी वा अग्रगामीका नाममा अराजक पनि नहोऔँ । आपसमा छलफल गरी समझदारीपूर्वक अगि बढौँ । भाषामाथि चलखेल नगरौँ, भाषाको माया गरौँ र भाषालाई बचाऔँ ।

२०६९ साल वैशाख २८ गते विहीवार।

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15161
Re: Nepali Language (नेपाली भाषा)
« Reply #3 on: December 24, 2015, 06:05:59 AM »
वर्ण विन्यास सम्बन्धी नयाँ स्थापना

स्रोत: नयाँ पत्रिका

-प्रा.डा. बद्री विशाल भट्टराई

लेख्य नेपाली भाषालाई सरल र वैज्ञानिक ढङ्गले व्यवस्थित गर्न वर्ण विन्यासका क्षेत्रमा विगतदेखि वर्तमानसम्म धेरै पटक सुधारका प्रयासहरू भएका छन् । भरखरै नेपाली वर्ण विन्यासमा सुधार गरिएको छ । सुधारका नयाँ स्थापनाबारे यहाँ सामान्य चर्चा गरिएको छ ।

नेपाली वर्ण विन्यासका नयाँ स्थापना

नेपाली वर्ण विन्यास सम्बन्धी नयाँ स्थापनाहरू दुई वर्गमा विभाजित छन् :

क. तत्सम शब्दको वर्ण विन्यास

ख. तद्भव र आगन्तुक शब्दको वर्ण विन्यास


तत्सम शब्दको वर्ण विन्यासबारे

नेपाली भाषामा प्रयोग हुने संस्कृत तत्सम शब्द संस्कृतकै नियम अनुसार लेखिन्छन् । त्यसैले तिनको बारेमा चर्चा आवश्यक छैन । शब्दकोश नै शब्दस्रोत र सूचनाको वर्ण विन्यास सम्बन्धी आधिकारिक ग्रन्थ हो ।

तद्भव र आगन्तुक शब्दको वर्ण विन्यासबारे

संस्कृत, प्राकृत हुँदै नेपालीमा आएका संस्कृतेतर शब्द, आगन्तुक शब्द र नेपाली प्रकृतिका अनुकरण मूल शब्दहरू तद्भव र आगन्तुक शब्दको वर्ण विन्यास नियमानुसार लेखिन्छन् । नेपाली प्रकृतिका व्युत्पन्न शब्द पनि यसमा नै पर्दछन् । नेपाली उच्चार्य वर्णको प्रयोग यस अन्तर्गत पर्ने भएकाले यस नियमलाई नेपाली वर्ण विन्यास नियम पनि भन्ने गरिन्छ । तद्भव नेपाली वर्ण विन्यास नियम निम्नानुसार छन् :

क. नेपाली भाषामा प्रचलित तद्भव, आगन्तुक र अनुकरण मूल शब्दका सुरु र माझका इकार र उकार ह्रस्व हुन्छन् ।

ख. नेपाली भाषामा प्रचलित सबै तद्भव, आगन्तुक र अनुकरण मूल शब्दमा आउने स दन्त्य (स) मात्र हुन्छ ।

ग. नेपाली तद्भव, आगन्तुक र अनुकरण मूल शब्दमा उच्चारण अनुसार ब, व, य, ए, ङ, न, म को प्रयोग हुन्छ ।

घ. नेपाली तद्भव, आगन्तुक र अनुकरण मूल शब्दमा ई, ऊ, ऋ, ञ, ण, क्ष, ज्ञ वर्णको प्रयोग हुँदैन ।

मिश्रित

नियम

केही तद्भव र आगन्तुक शब्दका माझमा र अन्त्यमा ह्रस्व र दीर्घ हुने भएकाले त्यस्ता शब्दलाई मिश्रति नियम अनुसार राखिएको हो ।

अ. अन्त्यमा ह्रस्व इ, उ (ि, ु) हुने नियमः सजीव नाम (दाइ, जेठाजु, आदि), निर्जीव उकारान्त (गाउँ, आलु आदि), सर्वनामबाट बनेका ति अन्त्यमा हुने विशेषण (कति, यति आदि) इकारान्त र तथा उकारान्त अव्यय (अनि, माथि, बरु आदि), स्थानवाची उकारान्त शब्द (सोलुखुम्बु, बालाजु आदि) र आउ, आइ, याइ, आइँ, नु, आलु, एलु, आरु, उ प्रत्यय लागेर बनेका शब्द ह्रस्वान्त हुन्छन् ।

आ. अगाडि दीर्घ हुने नियम एकाक्षरी सर्वनामः (यी, ती, ऊ) ।

इ. अन्त्यमा दीर्घ हुने नियम स्त्रीलिङ्गी नाम, विशेषण र क्रियाः नाम (छोरी, बहिनी, फुपू आदि) विशेषण (काली, लाटी आदि), क्रिया (गई, पढ्थी, जाली, आदि), केही पुलिङ्गी नाम (सम्धी, खसी आदि), दुवै लिङ्गमा प्रयोग हुने नाम (हात्ती, गोही आदि), थर, पेसा, जाति (थरः राई, थारू आदि, पेसाः हली, तेली आदि, जातिः नेपाली, बङ्गाली आदि), स्थानवाची इकारान्त शब्द (डोटी, म्याग्दी आदि), निर्जीव जनाउने इकारान्त शब्द (पानी, ओखती आदि), इकारान्त आगन्तुक शब्द (डिग्री, ट्याङ्की आदि), आदरार्थी जी, ज्यू जोडिएका शब्द (साहुजी, सचिवज्यू आदि), अनेकाक्षरी सर्वनाम (उनी, आफू आदि) इकारान्त विशेषण (अल्छी, सिल्ली आदि), इकारान्त सङ्ख्या वाचक शब्द -दुई, सत्तरी आदि), पूर्वकालिक कृदन्त (देखी, पढी आदि), आज्ञार्थक तथा इच्छार्थक, इकारान्त, उकारान्त क्रिया (पक्री, हेरूँ आदि) र निम्नलिखित इकारान्त प्रत्ययको योगबाट बन्ने शब्दहरू (अरी, आनी, आउनी, ती, आउरी, आरी, आडी, औरी, एली, आली, औली, यौली, तरी आदि) ।

क्षतिपूर्ति दीर्घीभवन बारे

संस्कृत, प्राकृत हुँदै नेपालीमा प्रचलित केही शब्द नेपालीमा दीर्घ लेख्ने प्रचलनलाई क्षतिपूर्ति दीर्घीभवन भनिन्छ । संस्कृतबाट प्राकृत हुँदै नेपाली शब्द भण्डारमा प्रवेश गरेकाले ती शब्द तद्भव नै हुन् । नेपालीमा तद्भव शब्द ह्रस्व लेख्ने प्रचलन बसि सकेको परिप्रेक्ष्यमा तिनै तद्भव शब्दलाई दीर्घ मात्रामा लेख्दा अपवाद नियमको शरण पर्नु पर्ने हुन्छ । अपवादको न्यूनीकरणको सट्टा अपवादको संरक्षण वाञ्छनीय हुँदैन । अर्कातिर यस्ता शब्दलाई ह्रस्वमा पनि लेख्न सकिने विचार आएको र यसले अपवादको न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुग्ने भएकाले ह्रस्व लेख्नेतर्फ शिक्षण कार्यलाई प्रवृत्त गराउनु उपयुक्त हुन्छ । क्षतिपूर्ति दीर्घीभवनमा पनि नपरेका तर कथित शिष्ट परम्पराका नामबाट दीर्घ लेखिँदै गरेका नीलो, कीलो, जीउ, बीउ, धूलो, धूवाँ, पीर, जीरा, आदि शब्दलाई सहज रूपमा तद्भव नेपाली मानी क्रमशः निलो, किलो, जिउ, बिउ, धुलो, धुवाँ, पिर, जिरा ह्रस्व लेखिन्छ ।

सङ्ख्या वाचक शब्द र तत्सम आधार तत्त्वमा नेपाली प्रत्यय जोडिएर निर्मित शब्दबारे

सङ्ख्या वाचक शब्द र तत्सम आधार तत्त्वमा नेपााली कृत् तथा तद्धित प्रत्यय जोडिई बनेका कतिपय शब्द आधार तत्त्वानुसारी वर्ण विन्यासमा लेख्ने गरेको पाइन्छ , जस्तैः बीसौँ, सच्चालीसौँ आदि । यी शब्दको मध्यवर्ती इकार दीर्घ लेखिनु र दर्शाउनु, दशैँ, पण्डित्याइँ, दुष्ट्याइँ, शूरो जस्ता शब्दहरू तत्समकै नियममा लेखिनु उपयुक्त होइन । तिनलाई तद्भव वर्ण विन्यासको नियम अनुसार नै बिसौँ, सच्चालिसौँ, दर्साउनु, दसौँ, पन्डित्याइँ, दुस्ट्याइँ, सुरो लेखिन्छ ।

पदयोग र पदवियोगबारे

देवनागरी लिपिमा वर्ण र वाक्यका पदहरूमा डिको दिएर लेख्ने चलन छ । सोही लिपि प्रयोग गरेकाले नेपाली वर्ण र वाक्यमा प्रयुक्त पदमा पनि डिको दिने प्रचलन आएको हो । वाक्यमा प्रयुक्त कति र कस्ता शब्द एउटै डिकोमा लेख्ने र कस्ता चाहिँ छुट्ट्याउने भन्ने द्विविधा लेख्य नेपालीमा बढेको र यसबाट अनेकरूपता तथा अन्योल थपिएको छ । समास गरेका शब्दबाट पदयोगको जटिलता बढी थपिएको छ । धेरै शब्दलाई एउटै बनाउने प्रक्रिया समास हो । समास गरेर एउटै शब्द बनाउँदा ती शब्द जोडेर लेख्नु पर्छ भन्ने प्रचलनले पनि अन्योल बढेको छ । समास र डिको एउटै कुरा होइन । नेपाल सरकार, मौरी पालन व्यवसाय, श्रम शिविर आदि समस्त शब्द नै हुन् तर ती अलग अलग नै लेखिन्छन् । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान जस्ता बहुपदी शब्दले एउटै अर्थ दिएका छन् तर जोडिएका छैनन् । तर यस्तै प्रवृत्तिका कतिपय शब्द जोड्ने वा योजकको प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले बढी अन्योल सिर्जना भएको र लेखाइमा भद्दापन थपिएको छ । यति मात्र होइन यसले शब्दको मौलिक विशेषता, अलग अलग उच्चारण र लेखन हुनु हो भन्ने मान्यतालाई पनि ओझेलमा पार्न खोजेको छ । सामान्यतः पदयोग र पद वियोगबारे निम्न व्यवस्था गर्नु उपयुक्त मानिएको छ ।

पदयोगः

क. शब्दसँग प्रत्ययवत् प्रयोग हुने विभक्ति, दुई लिपि चिन्हसम्मका नामयोगी, शब्दांश (कर, कार, कृत, बद्ध, युक्त, शील, पूर्ण, हीन, जन्य आदि) लाई पदयोग गर्ने, जस्तैः नाटककार, उन्नतशील, रुचिपूर्ण, परिस्थितिजन्य आदि ।

ख. सन्धि हुँदा पूर्वापर विकार आएका शब्द पदयोग गरी लेख्ने, जस्तैः सूर्योदय, विद्यालय, एकासी, महौषधी, सत्याग्रह आदि ।

ग. द्वित्व शब्दको निरर्थक द्विरुक्त र विकारी अंश पदयोग गरी लेख्ने, जस्तैः गुटुमुटु, भातसात, आनीबानी, गल्र्यामगुर्लुम, झैझगडा आदि ।

घ. दुई अक्षरसम्मका स्वरान्त शब्दले बनेका समस्त शब्द जोडेर लेख्ने, जस्तैः केटाकेटी, बाबुआमा, शिक्षामन्त्री, अर्थमन्त्री आदि ।

ङ. अकरणको न जोडेर लेख्ने, जस्तैः नपढेको, नजाऊ आदि ।

पद वियोग

क. हरेक शब्द छुट्टाछुट्टै लेख्ने, जस्तैः राम घर जान्छ ।

ख. वाक्यमा निपात तथा संयोजक बेग्लै लेख्ने, जस्तैः म मात्र घर जान्छु । हरि चाहिँ घर आएन ।

ग. जना, वटा/ओटा, जस्ता कोटिकर बेग्लै लेख्ने, जस्तैः पाँच जना, बार्‍ह ओटा आदि ।

घ. विभक्तिपछि आउने नामयोगी बेग्लै लेख्ने, जस्तैः देशका लागि ।

ङ. व्यञ्जनान्त द्वयक्षरी र सोभन्दा बढी अक्षरका नामयोगीलाई अगिल्लो पदबाट पद वियोग गरी लेख्ने, जस्तैः बाहेक, बापत, मार्फत, अनुसार, अन्तर्गत, अनुरूप, बमोजिम आदि ।

च. विशेषण र विशेष्य भई आउने शब्द बेग्लै लेख्ने, जस्तैः

शुभ दिन, शुभ कामना आदि ।

छ. सार्थक प्रकृतिका द्वित्व शब्द बेग्लै लेख्ने, जस्तैः जे जे, के के, कुन कुन, छेउ छेउ, जति जति आदि ।

ज. दुई अक्षरबाट बनेका व्यञ्जनान्त शब्द बेग्लै लेख्ने, जस्तैः

भवन निर्माण, पुराण वाचन आदि ।

झ. जुनसुकै एकाक्षरी वा द्वयक्षरी शब्दसँग व्यञ्जनान्त द्वयक्षरी वा सोभन्दा बढीका जुनसुकै अनेकाक्षरी शब्दसँग समास भई संलग्न रहेमा पनि उल्लिखित अनुसार नै पद वियोग गरी लेख्ने, जस्तैः देश विकास, श्रम विभाग, भूमि सुधार आदि ।

ञ. व्यक्ति वाचक नाममा आउने अर्को पद बेग्लै लेख्ने, जस्तैः राम प्रसाद, मुगु जिल्ला, देवकोटा चोक आदि ।

ट. जाति, वर्ग, समाज आदि जनाउँदा सोभन्दा अगाडि आउने नाम बेग्लै लेख्ने, जस्तैः मानव जाति, गुरु वर्ग, सज्जन वृन्द आदि ।

ठ. दुईभन्दा बढी शब्दबाट बनेका समस्त शब्द बेग्लै लेख्ने, जस्तैः दाल भात डुकु, मन वचन कर्म, गाँस बास कपास आदि ।

ड. संयुक्त क्रिया बेग्लै लेख्ने, जस्तैः हेर्नु पर्छ, सुन्नु पर्‍यो, फहराइ रहेको छ, भनि दिनु होला, पुर्‍याइ दिनु हुने छ आदि ।

ढ. विभाजक जनाउने न, जस्तैः न तिमी न म, न पढ्छ न लेख्छ आदि ।

वर्ण विन्यास सम्बन्धी यो नव स्थापनाले तत्सम शब्दलाई एक खण्डमा र तद्भव तथा आगन्तुक शब्दलाई अर्को फाँटमा राखी सरल र वैज्ञानिक ढङ्गले व्यवस्था गरेको छ । यस मान्यता अनुसार जाँदा लेख्य नेपाली भाषा सरल र सहज हुने स्पष्ट छ । यी नियमलाई घोकाएर पढाउने भन्दा प्रयोगद्वारा सिकाउनु उपयुक्त हुन्छ । यसका निम्ति स्वयं विद्यार्थीलाई ती शब्दको स्रोत र वर्ण विन्यास सम्बन्धी सूचना पत्ता लगाउन र त्रुटि सच्याउन शब्दकोशको प्रयोग गर्न लगाउनु उपयुक्त हुन्छ ।

(नेपाली भाषा शिक्षक समाजद्वारा शनिबार काठमाडौंमा आयोजित अन्तरक्रियामा प्रस्तुत कार्यपत्रको सम्पादित अंश)

२०६७ साल जेठ १२ गते बुधवार।