Author Topic: स्वस्थानी व्रतकथा (पुरै किताब)  (Read 8118 times)

0 Members and 1 Guest are viewing this topic.

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
श्रीस्वस्थानी

शुरुको प्रार्थना


श्री गणेशाय नमः ।। ॐ नमश्चण्डिकायै ।। श्री सरस्वत्यै नमः ।। श्री स्वस्थानीपरमेश्वर्यै नमः ।। ॐ

यं व्रह्मावरूणेन्द्ररुद्रमरुतस्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवै–
र्वेदै साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः ।
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो
यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणाः देवाय तस्मै नमः ।।१।।
श्रीमच्चन्दनचर्चितोज्ज्वलवपुः शुक्लाम्बरा मल्लिका–
मालालङ्कृतकुण्डला प्रविलसन्मुक्तवलीशोभिता ।
सर्वज्ञाननिदानपुस्तकधरा रुद्राक्षमालाकरा
वाग्देवी वनदाम्बुजे वसतु मे त्रैलोक्यमाता चिरम् ।।२।।
मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् ।
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ।।३।।
नमो भगवते तस्मै व्यासायमिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद् वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ।।४।।
नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।।५।।
साष्टाङ्गं नमनं कृत्वा स्वस्थानीं परमेश्वरीम् ।
कथां सुधोपमां देव्याः श्रुत्वाऽऽभीष्टफलं लभेत् ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
ॐ अष्टासु च दलेष्वेषु मातृकाष्टस्थितास्तथा ।
खड्गं त्रिशूलं चोर्ध्वञ्च वामे च वरमुत्पलम् ।।
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वालङ्कारभूषिता ।
सुवर्णवद्विकासाभा स्वस्थानी परमेश्वरी ,।।
ॐ श्री स्वस्थानीपरमेश्वर्यै नमो नमः।।


***

अन्त्यमा भन्ने स्त्रोत्र


ॐ उपनयतु मङ्गलं वः सकलजगन्मङ्गलालयश्रीमान्
दिनकर–किरण निबोधित–नव–नलिनदलनिभेक्षणः कृष्णः ।।
काले वर्षन्तु पर्जन्यः पृथिवीशस्यशालिनी ।
देशोऽयं क्षोभरहितो ब्राह्मणाः सन्तु निर्भयाः ।।
अपुत्राः पुत्रिणः सन्तु पुत्रिणः सन्तु पौत्रिणः ।
निर्धनाः सधनाः सन्तु जीवन्तु शरदां शतम् ।।
तत्रैव गङ्गा यमुना च तत्र गोदावरी सिन्धु सरस्वती च ।
तीर्थानि सर्वाणि वसन्ति तत्र यत्राच्युतोदारकथाप्रसङ्गः ।।
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या विणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।
या ब्रह्माऽच्युतशङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ।।
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुध्यात्मनावाऽऽनुसृतस्वभावात् ।
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पये तत् ।।
अनन्य चेतसा भक्त्या श्रुतं यच्च कथामृतम् ।
समर्पयामि तत्सर्वं स्वस्थानीं परमेश्वरीम् ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।
ॐ अष्टासु च दलेष्वेषु मातृकाष्टस्थितास्तथा ।
खड्गं त्रिशूलं चोर्ध्वञ्च वामे च वरमुत्पलम् ।।
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वालङ्कारभूषिता ।
सुवर्णवद्विकासाभा स्वस्थानी परमेश्वरी ।।
ॐ श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नमः।।


****
स्वस्थानी व्रत
- पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म एक महिना स्वस्थानी व्रत र माघ स्नान गरिन्छ ।
- पौष शुक्ल चतुर्दशीको दिन हात गोडाका नङ काटी स्नान गरी शुद्ध वस्त्र पहिरिएर यसको शुरुवात हुन्छ ।
- बिहान माघ स्नान गरी मध्याह्नकालमा महादेवको पूजा गरिन्छ । बेलुकी स्कन्द पुराणको केदार खण्डअन्तर्गत माघ माहात्म्यको कुमार अगस्त्यबीच संवाद भएको स्वस्थानी व्रत कथा सुन्ने सुनाउने परम्परा छ ।

एक महिनासम्म यो विधिबाट व्रत गरी
- माघ शुक्ल पूर्णिमाका दिन १०८ जनै, १०८ सुपारी, १०८ पान, १०८ फुल, १०८ रोटी, १०८ अक्षता विभिन्न थरीका फलफूल, धूप, बत्ती, नैवेद्य, श्रीखण्ड, रक्तचन्दन, सिन्दूर, वस्त्र, भेटी चढाई व्रतको कामना पूर्ण होस् भनी भगवतीलाई अघ्र्य दिइन्छ ।
- चढाइएका प्रसादमध्ये सबैबाट आठ/आठ पतिलाई, पति नभए छोरालाई र छोरा पनि नभए मीत छोरालाई एवम् मीत छोरा पनि नभएमा कामना सिद्ध होस् भनी नजिकको पवित्र नदीमा लगी बहाउने व्रत विधि छ ।
- सय रोटी व्रतालु आफैँले फलाहार गरी रातमा जाग्राम बसिन्छ ।
- जाग्रामका समयमा देवीको माहात्म्य सुन्ने सुनाउने गरिन्छ ।

यसो गरेमा व्रतालुको मनोकाङ्क्षा पूरा हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।

स्वस्थानीको शाब्दिक अर्थ

आफू बसेकी स्थानकी देवीको पूजा गर्नु नै स्वस्थानी पूजा हो । उत्तरायणपछिको समय ध्यान योग साधनाका लागि उपयुक्त भएकाले स्वस्थान अर्थात् आफ्नो आत्मामा सम्पर्कको अभ्यास गर्नुलाई स्वस्थानी भनिएको विश्वास पनि छ । यसका लागि पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्मको समय राम्रो मानिन्छ ।

सुवर्ण वर्णकी, त्रिनेत्रधारी, प्रशन्न मुद्रा भएकी, कमल र सिंहासनमा बसेकी, चार हात भएकी देवीलाई स्वस्थानी देवी भनी स्कन्द पुराणमा उल्लेख गरिएका धर्मशास्त्रविद् एवम् नेपाल पञ्चांग निर्णायक समितिका अध्यक्ष प्रा डा रामचन्द्र गोतमले जानकारी दिनुभयो । “स्वस्थानीको चार हातमध्ये पहिलो हातमा नीलकमल, दोस्रो हातमा खड्ग, तेस्रो हातमा ढाल र चौथो हातमा वरदमुद्रा लिएकी देवी स्वस्थानी हुन् भनी पुराणमा उल्लेख गरिएको छ”, उहाँले भन्नुभयो ।

यस्ती देवीको विधिपूर्वक व्रत गरेमा विछोड भएका जोडीको पुनः मिलन हुन्छ भन्ने विश्वास छ । रोग–ब्याध लागेको भए ठीक हुने र पति वा पत्नीका रुपमा कसैलाई इच्छाएको भए प्राप्त हुने कथासमेत प्रचलित छ । सत्ययुगमा हिमालय पर्वतकी पुत्री पार्वतीले महादेवलाई पति पाऊँ भनी विष्णुको निर्देशानुसार स्वस्थानीको व्रत गरेको कथा स्वस्थानीमा वर्णन गरिएको छ । व्रतपछि विछोडमा परेका नाग–नागिनीको समेत पुनः मिलन भएको कथामा उल्लेख छ ।

गोमा ब्राह्मणीले सप्तऋषिले सिकाएको व्रतविधिअनुसार व्रत गर्दा पुत्र वियोगबाट मुक्ति मिलेको र व्रतकै प्रभावले छोरा नवराज लावण्य देश हालको साँखु क्षेत्रको राजा भएको कथासमेत स्वस्थानीमा वर्णन गरिएको साँखुको ऐतिहासिक, धार्मिक, पुरातात्विक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय विषयमा अनुसन्धानरत इतिहासकार प्रकाश श्रेष्ठ ‘सक्व’ले जानकारी दिनुभयो ।

साँखु शालिनदी मेला
यस अवसरमा आजैदेखि एक महिनासम्म उपत्यकाको उत्तर पूर्वी भेगस्थित १८ किमीको दूरीमा रहेको साँखुस्थित शालिनदीमा माघस्नानसहित माधवनारायणको मेला लाग्दछ । “माघ महिनामा यहाँ आई स्नान गरेर माधवनारायणको दर्शन गरेमा पाप पखालिई पुण्य कमाइने धार्मिक विश्वास छ, यो विश्वासमा प्रत्येक वर्ष यहाँ लाखौँ भक्तजन आउने गर्छन्”, इतिहासकार श्रेष्ठले भन्नुभयो ।

यस वर्षको माधवनारायण मेलाका लागि साँखुस्थित शालिनदीमा सम्पूर्ण तयारी पूरा गरिएको श्री माधवनारायण स्वस्थानी व्रत तथा शालिनदी सुधार समितिले जनाएको छ । समितिका वरिष्ठ उपाध्यक्ष जीवन श्रेष्ठ यस वर्ष पुस १८ देखि माघ १७ गतेसम्म २५ लाख दर्शनार्थीले सहज रुपमा दर्शन गर्न सक्ने गरी तयारी गरिएको बताउनुहुन्छ । व्रतालु आज बेलुकीदेखि नै साँखुमा बास बस्न आउनेछन् । शालिनदी मेला भने मंगलबारदेखि मात्रै लाग्ने समितिले जनाएको छ ।
« Last Edit: January 06, 2018, 08:46:00 PM by tundikhel »

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
श्री स्वस्थानी व्रत पूजाकालागि आवश्यक सामग्री
कुश, जौ, तिल, कातेको धागो, धुप, बत्ती, चामलको पीठो (रेखी हाल्नको लागि) गणेश थप्ने धान, चामल पञ्चामृतको लागि गाईको दूध, दही, घ्यु, मह, शखर चिनी, चोखो जल, दुबो, शंख, जनै, सुपारी, सिन्दूर, अबिर, केसरी, घन्ट, पञ्चपात्र, आचमनी, दुना, टपरी, भेटी, कलश थाप्न तामाको लोटा, तामाको थाली, कर्मपात्र, अक्षता, चन्दन, नैवेद्य (रोटी, मिठाई, पुवा), वर, पिपल, आँप, डुम्री र पाख्रीका पात, स्याऊ, सुन्तला, केरा लगायत मौसमअनुसारका फलफूल, श्री स्वस्थानी मातालाई चढाउने चुरा, धागो, पोते, कपडा, गहना जस्ता सौभाग्य सामग्री, दान दिनका लागि दक्षिणा र वस्त्र तथा रोटी १०८, कुड्का सुपारी १०८, बेलपत्र १०८, बेलीको फूल १०८, पान १०८, यज्ञसूत्र (जनै) १०८ । नकाटिएका अक्षता, जौ, तिल सबै १०८ चाहिन्छ । तामाको थालीमा ॐकार सहित अष्टदल लेखी पवित्र नदीबाट पानी भित्रको एक अञ्जुली वा सोभन्दा बढी बालुवा ल्याएर त्यसमा दूध मिलाएर चिल्लो शिवलिङ्ग निर्माण गरी त्यही तामाको थालीमा स्थापना गरी र त्यसैमा पूजा गर्नुपर्छ ।


Chapter 1

टाइप गर्नै पर्ने हो कि कतै बाट कपि पेष्ट गर्न पाइएला ?

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
chapter 1

page 3 and 4


***

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 1

कुमारजी आज्ञा गर्नुहुन्छ । हे ! अगस्त्य मुनि

सृष्टिको क्रम र व्रम्हाण्डको वर्णन जुन छ उक्त पवित्र कथालाई श्री स्वस्थानी परमेश्वरीको महात्म्यका आधारमा म तिमीलाई सुनाउँछु । एकाग्र भई सुन । यो अनन्तकोटी व्रम्हाण्डका नायक सृष्टिकर्ता परमात्माले आफूलाई ३ देवताका रुपमा प्रकट गर्नुभयो । पहिले व्रम्हा सृष्टि गर्न , विष्णु पालन गर्न र महेश्वरलाई संहार गर्न बन्नुभयो । त्यसकारण उनै परव्रम्हका इच्छाबिना सृष्टि, स्थिति तथा संहार कुनै पनि केही हुन सक्दैन र उहाँकै इच्छा अनुसार यो संसारको सृष्टि, स्थिति तथा संहारका अनन्त चक्र चलिरहन्छन् ।



ब्रम्हमा, विष्णु र महेश्वर मध्ये विष्णु र महेश्वरको आयुको कुनै प्रमाण छैन । व्रम्हाको सयवर्षको आयु हुन्छ । उक्त सय वर्षको आयुमध्ये एकदिनमा विहान सृष्टि हुन्छ , दिउँसोदेखि रात नपरेसम्म स्थिति हुन्छ भने रात परेर निदाएको समय संहारको समय हो । सत्य, त्रेता , द्वापर  तथा कलिकाल विहान, दिउँसो , साँझ र रात जस्तै हुन् । अनि व्रम्हाको सयवर्षमा महाप्रलय हुन्छ । फेरि परमात्माले अर्को व्रम्हा सृष्टि गर्नुहुन्छ र यसैक्रमले अनन्तकालसम्म सृष्टिकार्य चलिरहन्छ । व्रम्हा, विष्णु र महेश्वरमा विष्णु सत्व , व्रम्हा रजो तथा महेश्वर तमोगुणका हुन् । सृष्टिका लागि सबभन्दा पहिले पंचमहाभूत तत्वहरु मन, बुद्धि , शब्द, रुप , रस, गन्ध, काम, क्रोध , लोभ, मोह , मद , मात्सर्य आदि सृष्टि गरिसकेपछि मात्रै प्राणीको सृष्टि हुन्छ त्यसैले यी कराहरु सम्पूर्ण प्राणीमा व्याप्त हुन्छन् । सृष्टिका तत्वहरु कुनैपनि सजिव र निर्जिव हुँदैनन् । सबै सजिब नै हुन्छन् । विज्ञानले निर्जिव भनेका कुराहरु लगायत सबै कुराहरुमा व्रम्हा, विष्णु र महेश्वरहरु इलेक्ट्रोन , न्युट्रोन तथा प्रोटोन सरी घुमिरहेका हुन्छन् अनि यसरी घुम्नेक्रम सकिँदामात्र उक्त प्राणिको अन्त्य हुन्छ  र सृष्टिका चक्रहरु पारगरिसकेपछि प्रलयको समयमा  अन्त्य हुन्छ ।



एउटा अण्डामा भित्री, बाहिरि आवरणहरु भएजस्तै पृथ्वी लगायत व्रम्हाण्डमा पनि यस्तै आवरणहरुका चक्रहरु हुन्छन् । त्यस्तै  नवजातवालक मानवको शरीरमा पैदा हुँदा सम्पूर्ण चक्र पार गरिसकेपछि मानव वालक बने जसरी पृथ्वीमा सृष्टि हुँदा सरिसृप, उभयचर हुँदै मानवसम्म भएर  कालान्तरपछि सृष्टिको विकास भएको हुन्छ । यो क्रम प्रत्येक मानवको गर्भ प्रक्रियामा अहिलेसम्म पनि उदाहरणको पढाइका रुपमा चलिरहेको हुन्छ र यो सृष्टिकै प्रमाण हो ।  त्यस्तै अण्डादेखि व्रम्हाण्ड यी दुई संख्याहरु मात्रै हुन् यस्ता उदाहरणका सँख्याहरु अनन्त हुन्छन् । त्यस्तै प्रकृति र पुरुष भएर सृष्टिको बृहत्तर संख्या बृद्धि भएको हुन्छ । चाहे स्त्री पुरुष, चाहे बीज माटो , चाहे आकर्षण विकर्षण , चाहे क्रिया प्रतिक्रिया यीसबै सृष्टिकै मूलभूत प्रकृया हुन् र परमात्मामा अनन्त पनि अटाउँछन् ।



परमात्मा एक प्रकारले सबैभन्दा शूक्ष्म पनि हुन् तथा सबैभन्दा बिशाल पनि हुन् । यसका लायि परमात्माले अनन्त आकाश उदाहरण दिएका छन् । त्यसैले यो  परमात्माको परिभाषाको वर्णन गर्न कोटी कोटी व्रम्हा, विष्णु महेश्वरले पनि सक्दैनन् । त्यसैले जति जति व्रम्हाण्ड छन् त्यत्ति त्यत्ति व्रम्हा, विष्णु र महेश्वर हुन्छन् त्यसैले परमात्मालाई कसैले आँक्न सक्दैनन् ।



यो सृष्टिक्रम भनेको निदाउँदाखेरी जतिपनि हामी देख्छौं पछि विउँझदा विलय  भए जसरी मृत्युपछिको जीवनमा विउँझदै विउँझदै जान्छौं । निदाएको अवस्थामा सुख, दुःख, हर्ष ,विस्मात यी यावत जति प्राप्ती हुन्छन् त्यसलाई विउँझदा प्राप्त गर्न नसकेजस्तै मृत्युपछि पनिको जन्ममा त्यस्तै हुन्छन् । त्यसैले यो संसार सुख दुःखादी सपना झैं अनित्य छन् । त्यसैले यी सांसारिक कुराहरु सब मनका झमेला मात्रै हुन् । मूलकुरो परमात्मा जान्नु हो । त्यसैले विवेकी प्राणीको एकमात्र लक्ष्य मन , वचन र कर्मले ज्ञानद्वारा परमात्माको कार्यमा सघाउनु हो ।



आगौं दोस्रो अध्यायमा पद्य कल्पको वर्णन सुनाउनेछु ।

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 2

श्री स्वस्थानी व्रतकथा द्वितीयोऽध्यायः


हे मुने! अघि यो संसार जलमय छँदा विष्णु भगवानका नाभिबाट सहस्रदल कमल उत्पन्न भयो। त्यस कमलमा बसी ब्रह्मा सृष्टेि गन वेिचार गदांथए, त्यहाँ अवसरमा वेिष्णु भगवानको कानुगुजीबाट अत्यन्त पराक्रमी मधुकैटभ नामका दुइ वीर उत्पन्न भए। ती दैत्यले जलमय संसारमा कहाँ के छ भनी घुम्दा ब्रह्मा बसेको स्थानमा पुगी कमलको डॉठ समातेर माथि गई हदा ब्रह्माजालाई दख र उनलाई खसाल्न तयार भए। त्या दखर डराएका ब्रह्माले योगमायाको आराधना गरे। योगमाया प्रकट भएपछेि ब्रह्माल-ह ईश्वरी! वेिष्णुलाई जागा गराइदिनुहवस् भन र उनले ब्रह्माको कष्ट बुझी भगवान विष्णुलाई जागा गराइदिइन्। भगवान जागा भएर हेद ती मधुकैटभलाई देखी तत्काल युद्ध गर्न अघिसरे। दिव्य पाँचहजार वर्ष सम्म जलमा युद्ध भयो तर हार-जीत हुन सकेन। अनि विष्णुले-‘हे दानव हो! तिमीहरु पराक्रमी रहेछौ, म प्रसन्न भएँ, इच्छा भएको वर माग’ भन्दा अहंकारी मधुकैटभले भने-“हे विष्णु! यस युद्धमा हाम्रो जीत भयो! तिमी हार्नेले के दिनसक्छौ? बरु तिमीलाई इच्छा लागेको वर हामीसंग माग।’ दैत्यहरुको त्यस्तो अभिमानपूर्ण कुरा सुनी विष्णुले भनुभयो-‘पहिले वाचा गर अनि म वर माग्दछु।

अनेि दानवले- तिमीले जे मागे पनि अवश्य दिने छौं भन्ने वाचा गरेपछि विष्णु भगवानले –‘अरु के वर मागू, तिमी दुवैलाई म मार्दछु, मेरा हातबाट मर’ भनेको सुनी मधुकैटवले भने-हे विष्णु! तिमी ६७ला रहेछौ। कपट गरेर वर माग्यौ, वाचा हारेको हुनाले हामी दिन्छौं।’ अब के गर्ने गद सारा संसार जलमय देखी भनी िवचार भने-हे विष्णु! हामीलाई जल नभएको स्थानमा मार’ दैत्यका त्यस्ता कुरा सुनी विष्णुले आफ्नू काखमा राखेर सजिलैसित दुबैलाई मारे। तिनै दत्यकाबासा शीतकालमा तुषारोले पानी जमे झैं समुद्रको जलमा जमेर पृथ्वी भइन्। मासुले पर्वत र हाड्ल पत्थर भया त्या दखर ब्रह्ममाल ससार सृष्टि गन भन्ना पाहल चाध भुवन सृष्ट गर। कुन-कुन भन्न- १-भूलाक, २ भुवलाक, ३-स्वलाक, ४-महलाक, ५-जनलाक, ६-तपलाक, ७-सत्यलोक। यी माथिका र १-अतल, २-वितल, ३-सुतल, ४ तलातल, ५-महातल, ६-रसातल, ७-पाताल। यति तलका जमा चतुर्दश भुवन र द्वीप सृष्टि गरे। कुन-कुन भने- १-जम्बूद्वीप, २-प्लक्षद्वीप, ३-शाल्मलीद्वीप, ४-कुशद्वीप, ५-क्रौंचद्वीप, ६ शाकद्वीप, ७-पुष्करद्वीप। त्यसपछि सात समुन्द्र सृष्टि गरे- १ क्षारोद समुन्द्र, २-सुरोद समुन्द्र, ३-इक्षुरसोद समुन्द्र, ४-घृतोद समुन्द्र, ५-दधिमण्डोद समुन्द्र, ६-क्षीरोध समुन्द्र, ७-शुद्धोद समुन्द्र। जम्बुद्वीप क्षारोद समृन्द्रले वेष्टित छ, त्यहाँ अग्नीध
राजा राज्य गर्दछन्। प्लक्षद्वीप इक्षुर समुन्द्रले वेष्टित छ, त्यहाँ इध्मजिह्व राजा राज्य गर्दछन्। शाल्मलीद्वीप सुरोद समुन्द्रले वेष्टित छ, त्यहाँ हिरण्यरेता राजा छन्। क्रौंचद्वीप क्षीरोद समुन्द्रले बेरिएको छ, त्यहाँ धृतपृष्ट राजा छन्। शाकद्वीप दधिमण्डोद समुन्द्रले बेरिएको छ, त्यहाँ मेघातिथि राजा राज्य गर्दछन्। पुष्करद्वीप शुद्धोद समुन्द्रले वेष्टित छ, त्यहाँ वीतिहोत्र राजा राज्य गर्दछन्। जम्बूद्वीपको विस्तार चार लाख कोश छ। यसको आकार कमलगट्टा जस्तै छ। यसमा नौ नौ हजार योजनका नौ खण्ड छन्। यस प्रकार सृष्टि गरिसकी अष्ट पर्वत सृष्टि गरे। कुन-कुन भने- १-सुमेरु पर्वत, २-गन्धमान पर्वत, ३-कैलास पर्वत, ४-हिमालय पर्वत, ५-त्रिकुट पर्वत, ६-चित्रकुट पर्वत, ७-चन्द्रान्तक पर्वत, ८ चन्द्रकूट पर्वत। त्यसपछि प्राणी सृष्टि गरूं भनेर महादेवको तपस्या गरे। दिव्य बाह हजार वर्ष कठोर तपस्या गरेपछि महादेव प्रकट भएर – ब्रह्मा! तिम्रो तपस्याले म प्रसन्न भएँ, वर माग भन्ने आज्ञा भएको सुनी ब्रह्माले अनेक उपचारलं शिवको पूजा गरी स्तुतेि गर्न लाग- हे ईश्वर! आफैल अनेक ब्रह्माण्डको रचना गरी आफ्नै मायामा भुलिरहेका यस्ता हजूरलाई काट कॉाट नमस्कार! एक मूतबाट तान मृत ब्रह्मा, Iवष्णु, शिव भइरहेका यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। हे इंश्वर! हजुरको माहेमा वणन गन शष र शारदाल पान नसकको म कसरी समर्थ हनेछ2हजरको कपाले द्वीप, समन्द्र, पर्वत
सृष्टि गरें, अब प्राणी सृष्टि गर्न सकें, यही वर दिनु हवस् भनी बिन्ती गरे। ब्रह्माजीको प्रार्थना र आग्रह बुझी महादेवले आज्ञा भयो- ‘ब्रह्मा! तिमी प्राणी सृष्टि गर्न सके’ भनी वरदान दिनु भयो। अनि ब्रह्माले महादेवलाई दण्डवत् गरी प्राणी सृष्टि गर्न सुमरु पवतमा गए। पाहल शवलाक, विष्णुलाक, ब्रह्ममलाक, उमालोक, सकन्दलोक अनेक लोक सृष्टि गरे। तिनमा र अरु सबभन्दा माथि सत्यलोक सृष्टि गरे। अनि सुमेरु पर्वतको पूर्व दिशामा अमरावती, नैऋत्य कोणमा यशोवती नामका पुरीहरु रचना गरे। त्यसपछि स्थावर-जंगम सृष्टि गरे। अनि प्राणि सृष्टि गर्ने इच्छा भयो र मनले चिताउनसाथ कश्यप प्रभृति एक सय ऋषेि सृष्टि भए। त्यांते सुनर अगस्त्यमुनेिल सांध-ह कुमारजी! हजुरका वचनरूपा अमृत मरा कानरूपा जिब्राल बराबर पिउन माग्दैछ। अब देव, दानव, पशु-पक्षी, मनुष्य कसरी सृष्टि भए त्यो सुन्ने इच्छा छ।’मुनिको इच्छा जानी कुमारजी आज्ञा गर्नु हुन्छ- हे मुने! कश्यप ऋषिका १-अदिति, २-दिती, ३-दनु, ४ कारा, ५-घोरा, ६-सिंहिका, ७-क्रोधा, ८-प्राधा, ९-बलिष्ठा, १०-विनता, ११-कपिला, १२-कदुर १३-मनु। यस्ता स्त्रीहरु 1थए| अत: दत्ताकागभबाट हिरण्यकशिपु आIाद दैत्य जन्मे आदातका गभबाट चन्द्र-सुय आTाद तातस काट दवताहरु जन्म। दनुका गर्भबाट दानवहरु जन्मे। कारा-घोराका गर्भबाट गन्धर्वहरु जन्मे। सिंहिकाका गर्भबाट राह जन्मयो। क्रीधाका गर्भबाट क्रोध
जन्यो। प्राधाका गर्भबाट उर्वशी आदि अप्शराहरु जन्मे। मनुका गर्भबाट ब्राहमण, क्षेत्रिय, वैश्य, शूद्र यी चार थरी मनुष्य जन्मे। बलिष्ठा र विनताका गर्भबाट अरुण, गरुढ, सम्पाती , मयूर, कोकिल, चखेवा, जीवञ्जीव, मुनियाँ, धोबिनी, राजहंस आदि पक्षीहरु जन्मे। कपिलाका गर्भबाट कामधेनु, सिंह, शार्दूल, बाघ, हात्ती-घोडा, मृग, जरायो, गैडा, खरायो आदि पशुहरु जन्मे। कद्रुका गर्भबाट शेषनाग, अनन्तनाग, पद्मनाग , वासुकिनाग, कुलिकनाग, ककर्कोटकनाग, तक्षकनाग, शङ्खनाग, आदि अष्टनागहरु जन्मे। यसरी देवता, ऋषि, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, अप्सरा, नाग, मुनुष्य, पशु-पक्षीहरु सृष्टि भएको देखी ब्रह्माले तिनीहरुलाई खाने अहारा धान, जौ, तिल आदि अनेक तरहका अन्त्र र फल-फूल सृष्टि गर। ह मुन! या मल अत्यन्त सक्षपमा भनें। अरू पुराणबाट विस्तारले बुझ्नेछौ। यो सृष्टिका कुरा सुनाएँ, अब के सुन्ने इच्छा छ भन भन्दा अगस्त्य मुनि भन्दछन् हे कुमार! कुन-कुन भुवनमा कुन-कुन देवता छन् र दिक्पाल कसरी भए? यो सुन्ने इच्छा छ। त्यति सुनी कुमारजी आज्ञा गर्नु हुन्छ- हे मुने! कैलास भुवनमा महादेव हुनुहुन्छ। वैकुण्ठ भुवनमा विष्णु भगवान छन्। सत्य भुवनमा ब्रह्मा छन्। उमा भुवनमा पार्वती छन्। स्कन्द भुवनमा म छु। धुम्र भुवनमा धुम्र ऋषि छन्। नैत्रष्त्य भुवनमा अन्य ऋषिहरु छन्। यति भुवनका कुराहरु कहें, अब दिक्पाल भएका करा भन्दछ। कश्यप ऋषिका छोरा
इन्द्रले हिमालयमा गई धेरै काल सम्म कठोर तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भई हे इन्द्र! तिम्रो तपस्याले म प्रसन्न भएँ भनी वरदान दिई अमरावतीको अधिपति र पूर्वदिशाको दिक्पाल बनाई पठाए। फेरि एउटाले गई उसै गरी तपस्या गर्दा महादेव प्रसन्न भएर आग्न नाम राखा आग्नकाणका दक्पाल बनाइ शुछद्रावताका अधिपति गराई पठाए। फेरि अकॉले गई त्यसै गरी तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भई ‘यम’ नाम राखी दक्षिण दिशाको दिक्पाल बनाई यमपुरीका अधिपतेि गराई पठाए। फॉरे एउटाल गई त्यसै गरि तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भई नक्रष्टात नाम राखी नैऋत्य काणको दक्पाल र कृष्णावताका आधिपात गराई पठाए। फार अकांल गई त्यसै गरे तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भइ ‘वरुण’ नाम राखी पश्चिम दिशाको दिक्पाल र श्रद्धावतीको अधिपति गराई पठाए। फेरि उनञ्चास वायुले गई त्यसै गरि तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भई वरदान माग भन्दा ती वायुले हामी उनञ्चासै जना एक हुनसकौं र हामीलाई कोही नदेखुन् केवल शब्दमात्र सुनुन् बलमा पनि कसैले जित्न नसकून भनी माग्दा महादेवले ‘तथास्तु भनी वरदान दिएर वायु नाम राखी वायव्य कोणको अधिपति गराई पठाए। फेरि एउटालगइ त्यसगार तपस्या गरे । महादेव खुशी भई कुबेर नाम राखी उत्तर दिशाको दिक्पाल र अलकापुरीका अधिपांते गराई पठाए। फॉरे एउटाल गई त्यसै गरे तपस्या गरे। महादेव खशी भई कबेर नाम राखी उत्तर दिशाको दिक्पाल र अलकापुरीका अधिपांते गराई पठाए। फॉरे एउटाल गई त्यसै गरे तपस्या गरे। महादेव खुशी भई कुबेर नाम राखी उत्तर दिशाको दक्पाल र अलकापुराका आधपात गराई पठाए। फॉर एउटाल गई त्यसै गरि तपस्या गरे। महादेव प्रसन्न भई विश्वकर्मा नाम राखी ईशानकोणको दकपाल र यशोवतीको अधिपति गराई पठाए। हे मुने! यति दिक्पाल भएका कुरा कहें, अब के सुन्ने इच्छा छ भन। कुमारजी को यस्तो वचन सुनी अगस्त्य मुनि भत्रु हुन्छ- महादव र सतीदवाको विवाह भएका र सत्तादवामदा उत्पात भएको, फार सत्तादवा महादवको पत्नां कसरा भइन् र कस्ता कारण पर उनका मृत्यु भया? या सब विस्तारल आज्ञा हवस्। मुनिको इच्छा जानी प्रसन्न भएका कुमारजीले-यो कुरा तेस्रो अध्यायमा वर्णन गर्नेछु भत्रुभयो

इति श्री स्कन्दपुराणे केदारखण्डे माघमहात्मे कुमारअगस्त्यसंवादे श्री स्वस्थानी व्रतकथायां दिक्पालवर्णनंनाम द्वितीयोऽध्यायः

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 3

तृतीय अध्याय :– सतीदेवी विवाह प्रशङ्ग

श्री गणेशाय नम : श्री स्वस्थानी परमेश्वर्यै नमो नम :

कुमारजी आज्ञा गर्नुहुन्छ । हे ! अगस्त्य मुनि

दक्षप्रजापतिकी स्त्री विरणीले सतीदेवीको जन्मपछि अरु पनि धेरै कन्याहरु जन्माइन् । यसरी तेत्तीस कोटी कन्याहरु भए । ती कन्याहरुलाई दक्ष र विरणीले समान माया ममताका साथ लालनपालन गर्दै रहे । ती कन्याहरु पनि जाज्वल्यमान रुपका भए । स्वर्गका सम्पूर्ण देवताहरु ऋषि , यक्ष , गन्धर्व , किन्नर, दिक्पाल , नाग , प्रभृत्ति सबै एकै ठाउँमा भेला भएर  “हामी सबै तेत्तीसकोटीहरुलाई दक्षको तेत्तीसकोटी कन्या मागेर घरजम गर्ने ” भनेर निधो गरे । अनि नारदलाई यो विवाहको कुरा चलाउन पठाए । दक्षप्रजापतिले आफ्नी सबैभन्दा राम्री जेठी छोरी सती बाहेक सबैलाई विहे गरिदिने वचन दिए । “मेरो पनि छोरा छैन यसलाई छोरा बनाएरराख्न नदिएको हुँ ” भनेर भने । दक्षप्रजापति पनि हर्षित भएर “हजूरले भन्नुभएको जुनसुकै समयमा पनि दिन तयार छु” भने । “हाम्री छोरीहरुको पनि घरजम हुने भयो धन्य नारदमुनि ” भनी दक्ष र विरणी हर्षित भए ।
देवताहरु सबै बाजागाजाका साथ दक्षकहाँ जन्ती आए र वैदिक विधिपूर्वक कन्यादान लिए । अनि सबै देवताहरु आ–आफ्ना स्थानमा गए ।
श्री महादेवजीले कैलाशमा ध्यान गरिरहनुभएको बेला ध्यानदृष्टिले हेर्दा सबै देवताहरुको विवाह भैसकेको थाहा पाए अनि साह«ै चित्त आकूल गरे । फेरि दक्षको घरमा एउटी कन्या बाँकी भएको ध्यानदृष्टिले पत्ता लगाए । अनि मलाई सम्झेरै राखेका रहेछन् भनेर  हर्षित भई दक्षकहाँ कन्या माग्न गए ।
दक्षप्रजापति :– आज तँ मेरामा कति कामले आइस , हे दिगम्बर ।
महादेव :– मैले यहाँ आउनुको कारण के हो भने । तेत्तीसकोटी देवताहरुले कन्या पाए । उनीहरुले घर बसाए । सबैको उद्दार भयो । मेरै लागि जेठी छोरी बाँकी राखेका रहेछौ । अब मेरो पनि उद्दार गर ।
दक्षप्रजापति :- हे शरम पचेको दुष्ट महादेव । बत्तीस लक्षणले सुन्दरी मेरी सबभन्दा राम्री छोरीको तँ जोडी हुन सक्दैन । तँ स्मशानवासी , खरानी घस्ने , भूतप्रेतसँग डुल्ने ,  नागको माला लाउने , बिख– भाङ्ग–धतुरो खाने । मेरो घरमा एकछिन पनि नबस् तँ गइहाल् ।
( यसरी अरुपनि  धेरै धेरै अपमान गरेर भनिसकेपछि महादेवको पाखुरा समातेर दक्षले श्री भोलेनाथ महादेवजीलाई घरबाहिर निकाल्यो )
महादेव :– इच्छा छैन भने , नदिने भए दिन्न भने भइहाल्थ्यो । यस्तरी निन्दा गरेर अपमान नगरेको भए हुन्थ्यो ।
त्यसपछि अति मन दुखाई भगवान् महादेवजी विष्णुलोकमा भगवान विष्णु कहाँ “ मलाई यसरी यसरी अपमान गर्यो खासमा म यसो भएर त्यहाँ कन्या माग्न गएको थिएँ ” भने ।
अनि भगवान महादेवजीलाई “ यहाँ विष्णुलोकमा एकछिन् बस्नुस् है म चाँजोपाँजो मिलाएर आउँछु । ” भनेर विष्णु भगवान दक्षप्रजापति कहाँ जानुभयो ।
भगवान विष्णु आगमन भएको देखी दक्षप्रजापतिले कमण्डलुले ठूलो आसनमा बसाले र गोडा धोई “हजूरलाई के सेवा गरुँ” भनी सुध्याए ।
विष्णु :– हे दक्षप्रजापति , म केही माग्न आएको छु । दिन्छौ भने मात्र माग्छु ?
दक्षप्रजापति :–  लौ प्रभु यी मेरा सर्वस्व सबै हजूरकै त हो नि । हजूरले जे भन्नुभो त्यही दिन्छु । म वाचा गर्छु प्रभु ।
बिष्णु :– म वैकुण्ठलोकको अधिपति भएर पनि मेरा कन्या छैनन् । कन्या दिई मलाई उद्दार गर । किनकी तिम्री एउटी कन्या सतीदेवी अविवाहित नै छिन् । यसैबाट मेरो घर बसाऊ र मेरो उद्दार गर ।
दक्षप्रजापति :– हे भगवान मेरो यो अति प्यारो छोरो हो यसलाई दिने ता मन थिएन तर हजूरसँग बाचा गरिसकेँ । म बचनलाई मिथ्या जान दिनेछैन । समय मिलाउनुहोस् साइत हेरेर साइतको समयमा हजूरलाई कन्यादान टक्र्याउँला ।
फेरि भगवान विष्णु विष्णुलोक आउनुभो र  श्री महादेवजीलाई ‘यसो यसो गरेँ’ भनेर हजूरलाई भनी मागेँ भने दिन्न भन्लान् भनेर विष्णु भगवानले श्री महादेवजीलाई  फेरि भन्नुभयो :– म गएको काम होलानै जस्तो छ । विवाहको दिन हजूर वृद्ध संन्यासीको रुप लिएर आउनुस् र भीक्षा नलिई जान्न भन्नुस् । मैले “म कन्यादानको साइत सक्ने बित्तिक्कै भीक्षा दिन्छु । मसँगै आएर एकछिन पर्खनुहोस् ।” भनेर भन्छु । अनि  म “मेरो सँगै आएर विवाहमण्डपमा आएर बस्नुस्” भनेर भन्छु । हजूरले पनि त्यसै गर्नुस् । कन्यादान दिनेबेलामा मेरो हात राख्ने ठाउँमा हजूरको हात राखिदिउँला । उनीहरुले कन्यादानको धमाधममा यो देख्न सक्दैनन् र मन्त्र पढिसकेपछि “सती हजूरकी भइन् ” भनेर मैले दक्षलाई सम्झाइदिउँला ।
यो बार , यो तिथि , यो लगन , यो नक्षत्र , यो बेलामा साइतको समयभन्दा एकछिन अगाडि हजूर संन्यासी भएर टुप्लुक्क आइपुग्नुहोस् भनी श्री महादेव प्रभुलाई विष्णु भगवानले सम्झाउनुभयो ।
अनि भगवान श्री महादेवजी पनि अति प्रशन्न हुँदै कैलाश पर्वतमा प्रस्थान गर्नुभयो । अर्को प्रशङ्ग चतुर्थ अध्यायमा बताउनेछु ।
इति श्री स्कन्द पुराणे
केदारखण्डे माघ महात्म्ये
कुमार अगस्त्य संवादे
श्री स्वस्थानी परमेश्वर्या व्रतकथायां
सतीदेवी विवाह प्रशङ्गो नामं तृतीयअध्याय

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Shree Swasthani Brata Katha - Part 4 (श्री स्वस्थानी ब्रत कथा - चतुर्थो ...



कुमारजी आज्ञा गर्नु हुन्छ- हे अगस्त्य मुनि! त्यसपछि कन्यादान लिने दिने दिन आयो र महादेव आउनुहोला भन्ने विचार गर्दै विष्णु दक्षको घर पुग्नुभयो। उनले सम्पुर्ण सामग्री तयार गराई अन्य विधान पूरा गरेर कन्यादान गर्न तयार भए। उता महादेव दक्षका घर जान बसर विष, भाड, धतुरा खाइ अचत जस्त भए। अनि विष्णुले अझसम्म महादेव आउनु-भएन, कन्यादानको वेला भइसक्यो, आफ्नू हातमा थापौं भने महादेवलाई हुँदैन, अब के गरौं भनी व्याकुल हुन लागे। उता महादेव अकस्मात् इसग भइ-कन्यादान दन आज हा, विष्णुपुगसक हालान्, वेला पनि भयो होला- यस्तो सम्झी तत्काल वृद्ध संन्यासीको रूप धारण गरी दक्षको घर पुगी भिक्षा मागे-हे विष्णु! म धेरै परबाट आइरहेको छु, भोक लागिरहेछ, पहिले मलाई भिक्षा नदिई कन्यादान गरे लिने-दिने दुवैलाई श्राप दिनेछु।' संन्यासी रूप महादेवको यस्ता वचन सुनी विष्णु भनुहुन्छ-हे भिक्षुक! लग्नको समय बित्न लाग्यो, अहिले म बसेको ठाउँमा आएर बस' भनी आफू बसेकै सिंहासनको छेउमा बसाउनु भया! महादव कस्ता समयमा पुग्नुभयो भन्न-वरणाल सुनको कमण्डलुल धारा दिई दक्षप्रजापातल सत्तादवाका हात समाता विष्णको हातमा सम्पन्न लागेको-यस्तो समयमा पग्नभयो र ।

विष्णुले आफ्नो मायाले ढाकेर दक्ष-दम्पतीको आँखा छली सतादवाका हात सन्यासारूप महादवको हातमा पारादनुभया। त्या दखर दक्षल अत्यन्त दुःखा भई विष्णुको मुखमा हरा तिमी भारी कपटी रहेछौ, तिम्रो विश्वासमा पद आज मेरी पुत्री सतीदेवी यो अवस्थामा पर्नगई। दक्षको त्यस्ता कुरा सुनेर पनि केही उत्तर नदिई संन्यासीरूप महादेवसित ‘जान्छु भनेर वकुण्ठ गए। त्यसपाछ दक्षल छात्रातफ हर भन्न- ह सता! पापिष्ट विषणुको छलमा परेर यो वृद्ध संन्यासी स्वामी पाए पनेि चेिन्ता गर्नु पर्दन। हामी छँदछी, तलाई दु:ख हुन दिन ६७ना। अहिले उसैसित जाउI 'Iपताका यस्तो वचन सुनेर सबै बहिनीहरुले देवता स्वामी पाएको सम्झी-म धिक्कार रहिछु भनी विषाद गरी रुन लागिन। फेरि विधाताले मेरो ललाटमा यस्तै लेखेको रहेछ, अब रुनु व्यथ छ; जस्ता भए पानमाता पेिताल दिएका मंरा स्वामं येन हुन् भनी धयं धारण गरेन्। त्यसपछि संन्यासीरूप महादेवले सतीदेवीतर्फ हेरेर भने-हे स्त्री!' अब यहाँ बसेर के गर्ने! आफ्नू घर जानुपर्छ। माता-पितासित बिदा मागेर आऊ! स्वामीको यस्तो आज्ञा सुनी ‘हवस्’ भनी माता-पिताको नगीच गएर- 'हे माता-पिता अब आज्ञा पाए म जान थिए भनेिन्। अनेि दक्षप्रजापांते र बेिरणाल धेयं धारण गरेर-‘जाऊ' भनी बिदा दिए। सतीदेवीले माता-पितालाई प्रणाम पगेपछि संन्यासीरूप महादेव आज्ञा गर्नुहुन्छ-हे प्रिये! घरबाट कहिल्यै बाहिर ननिस्केको, सदा सुखमा पालिएको, अत्यन्त कोमल अंग भएकी तिमीलाई परिश्रम पल, सुस्त-सुस्त हिंड।' पतिको मधुर वचन सुनेर सतीदेवी भन्न लागिन्- हे स्वामी! म त हिंडन सक्तछु, हजुरको वृद्धावस्थआ छ, परिश्रम पल, बेिस्तार-बेस्तार हिँडबॉक्सयांस्'यस्तै केिॉसेमका अनक कुरा गद गए। सतादवाल आफ्ना स्वामाका वृध्द्रावस्थादखाया वृध्द्र अवस्था भएका, म युवती, मेरा स्वामीलाई कसैले केही गरी मेरो अपहरण गर्ने हो कि भन्ने चिन्ता गर्दै एकछिन पनि नछाडि पछि लागार गइन्। कलासमा पुगर महादवल सत्तादवाका चारत्र हेर्नको लागि कैलासकै टाकुरामा यौटा खरको झुपडी उत्पन्न गरा-ह स्त्रा! हाम्रा घर त्यहा हा आइपुग्या भन्द आलाल दखाए अनि अब 1तमा घरभित्र जाऊ, भावक पनि लाग्यो होला, जे छ झिकेर खाऊ। मलाई परिश्रम भयो, एकछिन सुत्छु भनी वेिष-भाड-धतुरा खाई बाहेर सुतं। सतीदवील त्यां खरकां इगुप्रा दख्खा आफ्ना पताका घर सम्झर-त्यस्ता सुवणका घरमा बसेको मलाई यस्तो खरको झुपडीमा बस्नु पथ्र्यो भनी मनमा विषाद गरी ऑखाबाट ऑशुका धारा बगाइन्। फेरि मेरो कर्मले यस्तै पारिल्यायो, के ग भनी मन बुझाइन् र पछयौराले ऑशु पुछा घरांभत्र पांसेन्। हँदा त सबै ठाउँमा माकुराको जालां र कसिंगारमात्र देखिन। अनि कचोले माकरावको जाळलो फाली राम्रो सित बढारेर सफा पारिन्। अनि स्वामी जागा भएपछि खान की दन भन्नर भण्डारमा हनपुगन्तर त्यहा कहा फला पारिनन् र मनमा विषाद गरि महादेव सुतेको स्थानमा गई खुट्टामान बासराहन्। चार दिन बितपाछ महादव जागा हुनुभया र सतीदवाको मुखमा हरा- हं पापना स्त्र! मलाई बाहेर एक्लै सुताई आफूभित्र सुतेस्, त्यसो गरे पनेि के तलाई खानु पर्दैनथ्यो? केही खाइस् कि खाएकै छैनस्? भन्दै अनेक तरहले रिसाउन लागेको देखी हस्याइलामुखगारा स्वामीको मुखमा हरी-हं स्वामी! हजुरलाई गांहेरां नेिन्द्रामा परेको दखां जागा गराउन सांकेन र म सुतंको पनेि छन। यहाँ बसेरहेको छु। मैल त भण्डारमा जे भएको खाईसकें। अब हजुर के खानुहुन्छ भनिन्। सतीदेवी कस्ती भने सधैं श्रृंगार गरी रिसमा पनि रसमा पनि उज्यालो मुख गरी स्वामीकै भक्तिमा चित्त लगाइरहन्थिन्। सतीदेवीले त्यति भनेपछि त्यहाँ के थियो र खाइहोली भनी करूणामूत शिवलाई अत्यन्तै करूणा भयो र -हँ प्रेय हाम्रो घर यां होइन, त्यां खरको भित्ता ध्यातर हर त! भन्नु भयो र सतीदेवी भन्दछिन्-हे स्वामी! भएको घर नाशी नभएको घर कहाँ हेर्न जाऊँ। फेरि बनाउनुपरेमा हजुर वृद्ध, म नारी जाति कसले बनाइदेला? यस्तो सतीदेवीको वचन सुनी महादेव जुरुक्क उठेर खरको भित्तामा लात्ताले हानी उज्ज्वल कैलाशको दशनादनुभया। अन्नकमाण-माणिक्य जडेको, सुनै-सुनले बनेको त्यस्तो दिव्य महल देखेर सतीदेवी प्रसन्न भइ मेरा पिता दक्षप्रजापतिको घरभन्दा पनि अत्यन्त राम्रो यो घर कसको होला? भन्ने विचार गरिन्। अनि संन्यासीरूप महादेवले आफ्नू दिव्य रूपको दर्शन दिन सतीदेवीलाई चोकमा डाकेर लगे, अनि ह स्त्री! यां चांकको माइमा गाईको गोबरल मण्डलाकार गरी लिपिदेऊ भने। सतीदेवीले तत्काल आज्ञा पालन गरिन। अनि महादेव पीतेको स्थानमा बसी निर्मल स्फटिकको जस्तो विश्वम्भर मूतका दशन दिनुभया! आनि सतादवाल मनमा आन्नद माना हर्षको ऑशु बगाई-‘म धन्य रहिछु, जगदिश्वर महादेव स्वामी पाएँ भनी फूलको माला पहिराई तीनपल्ट प्रदक्षिणा गरी साष्टांग दण्डवत् गरिन्। त्यसपछि ती दुबै शिव-शक्ति स्वरूपले रहँदा भए।

चतुर्थोऽध्यायः

 

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 5
(part 1)



कुमारजां आज्ञा गर्नुहुन्छ-हँ अगस्त्य मुनि! तेमाल सांधका सबै प्रश्नको उत्तर दिइसकें। अब के सुन्ने इच्छा छ, भन। म सबै सुनाउन तयार छु। त्यति सुनी अगस्त्य मुनिले बिन्ती गरे हे कुमारजी! त्रिपुरासुरले कसको तपस्या ग-यो? त्यसलाई श्री महादवल कसरी भष्म पानु भया? या सुन्तं इच्छा छ, त्यां सबै आज्ञा हवस्। यस्तो मुनिको प्रस्न सुनेर कुमारजी आज्ञा गनुहुन्छ- ह मुन! आघवष्णु भगवानल हरणाक्ष दत्यका वध गर्नुभयो अनि समस्त दैत्यहरु दुःखी भएर खेद गर्न लागे। तब मय नामको दैत्यले मनमा विचार गर्न लाग्यो। जस्तो कामदेव नहुँदा रती भइन्, त्यस्तै त्यो दानवराज मय पनि भयो। अनि बलवान तारकाक्ष र विद्युतप्रभ नामका आफ्ना मित्र समेत लिई मयले कठोर तपस्या गर्नलाग्यो। ती तीनै जना दैत्यहरु पूष, माघको जाडोमा हिमालयमा गै तपस्या गर्दथे, वैशाख जेठको घाममा पंचाग्नी तापी गर्मी प्रदेशमा तपस्या गर्दथे। यस्तै प्रकारले तपस्या गर्दा गर्दा दस हजार वर्ष बिताए। तिनका देहमा केवल हाड-छाला मात्र बाँकी रह्यो। फेरीति ठूलो सुखबाट पनि वंचित भए, तैपनि तिनीहरु सूर्य जस्तै तेजिला देखिन लागे। तिनको तपस्याले ब्रह्माजी प्रसन्न भएर ती तीनै जनाको सामुन्ने पुगा नम्र स्वरल आज्ञा भया-ह दत्यहरुमा श्रष्ट भएका वार हा।

तमाहरुका तपस्याल म प्रसन्न भए, ज इच्छा छ वरदान माग ' ब्रह्माजीको त्यस्तो वचन सुनेर साष्टांग दण्डवत्गरा, केवल घुडाल भूममा स्प२ गार हात जार बन्तागर- ह प्रभा! हजुर प्रसन्न हुनहुन्छ भने हामीलाई अवध्यत्व (कहिले नमर्ने) वर दिनुहवस्। बल-पराक्रम पनि ठूलो होस्। फेरि विमान समान जो तीन पुर बनाउने छौं, त्यसमा मनुष्यको गरि नहोस्। हामी ठूला बलवान हो औौं, यही वरदान दिनुहवस्। ती दैत्यहरुले यस्तो वरमागका सुना ब्रह्ममाजा आज्ञा गनुहुन्छ- ह दत्य हा! त्यस्ता अवध्य वरदान दिन म असमर्थ छु। मृत्युको अवकाश राखेर अकर्को वर माग, म दिन्छु, यसमा अन्यथा नमान।'ब्रह्माजीको त्यस्तो आज्ञा सुनेर मयले फेरि बिन्ति ग-यो- ‘हे प्रभो! अघि मैले भने जति सबै कुरा हवस्। मृत्युलाई ती मैले बनाएका पुरहरु एकै सथानमा रहने छैनन्। जब दस हजार वर्ष पुग्ला तब ती पुरको केवल आधा निमेषसम्म मात्र मेल होस् र त्यही आधा निमेष भित्र जां एक बाणल तां तांने पुरलाई नष्ट गर्न सकोस्, त्यहाँ पुरुष हामीलाई मार्न सकोस्।'मयका यस्ता वचन सुनेर तथास्तु भनी ब्रह्माजी आफ्नो लोकतर्फ जानुभयो। तब त्यो मय दानवले संसारनै नाश गर्ने इच्छा लिएर आदिकल्पमा तीन पुरको रचना गदा भया। ता तानपुरमा पाहला फलामका, दास्रा चादाकार तेस्रो सुनको बनायो। ती तीनपुर आकाशमा सुमेरू पर्वतका टाकुरा हुन् कि जस्ता देखिन लागे। ती पुरहरु चन्द्रमाका किरण लाग्नाले अति शीतल भएका, स्थान-स्थानमा आँखीझ्यालहरु बनेका, घरका अट्टालिकाहरु पनि अति अग्ला, आँगनहरुमा पनि राम्रा-राम्रा देख्दैमा मोह पार्ने शिलाहरुले छापेका, स्थान स्थानमा सुनले मढेका उत्तम पुर द्वारहरुमा रंग-विरंगका रत्न जडेका, मूगा, मोति, मणिहरु स्थान-स्थानमा जडाएर बिजुलीको प्रकाश समान रत्नहरुको चारैतिर प्रकाश फैलिएको बनायो। फेरि चित्र-विचित्र प्रकाश फैलाउने गरी हिरा, मोती आदि रत्न जडेको, वायुको वेग लाग्नाले फरफराएका पताकाहरुले ोभायमान भएका घरहरुका पंक्तिहरु पनि रत्नसमूहका थुप्रा न हुन् कि भन्त्र भान पान पौरााकला मागहरु पान सगारएका अत्यन्त राम्रा पुर तयार गरायो। घर-महलहरु पनि अनेक रंगका मन हरण गन रत्नहरुल सुशाभत ध्वजा-पताकाहरुल सिगार ती विमान जस्ता तीन पुरलाई शोभा युक्त बनायो। अनेक रत्न जडेका गमलाहरुमा रंगविरंगका जात-जातका उत्तम सबै ऋतुमा फुल्ने फूल र त्यस्तै षट् ऋतुमा फल्ने फलका वृक्षहरु लगायो। तलाउँऊहरु पनि अनेक प्रकारका कमल, कमलिनी कुमुदिनीका पुष्पले शोभायमान भएका तयार गरायो। यस्ता प्रकारले त्रिपुरवासीहरुको शोभाले युक्त महाल तयार भयो। फेरि, मयूर, डाँफे आदि उत्तम पक्षिगणले युक्त र पुरुणका नड लाग्नाले जसका पयोधरका गोलाकार घेरामा अर्ध-चन्द्राकार लोलिएका नेत्र भएका यस्ता अनिन्द्य सुन्दरीहरुले व्याप्तभएको त्यो त्रिपुर परैबाट पनि अत्यन्तै रमणीय देखिन लाग्यो। यस्तो 1त्रपुरमध्य जा फलामका थया त्या मयल तारकाक्ष नामक आपन्ना मित्रलाई दियो। अकॉ चाँदीको जुन सुन्दर पुराथया, त्या विद्युत्प्रभलाइ दिया। जुन सुवणल बन्नका सबभन्दा उत्तम थियो, त्यां मयल आफूल लेयो। अनेि त्यां त्रेिपुर दैत्यपांते मय मंत्रिवर्गले शोभायमान भयो। त्यो दैत्यराज आफ्ना शत्रुहरु र तिनका सेनालाई परास्त गरेर आफ्ना हितैषी ब्राह्मणवर्ग र भृत्यवर्गले सहित भई आफ्ना-आफ्ना सुन्दरी स्त्रीहरु साथमा लिई रहँदा स्वर्गभन्दा पनि बत सुख भोग गर्नलागे। अनि तीने लोकका आनन्दलाई ध्वंश गर्नलागे। साथै अभिमानल भरिए देवताहरु सबै विजित भए भन्ने ठान्नलागे। तिनीहरुलाई मार्नलागे, उनका बगैचाका असल-असल वृक्ष र विरुवाहरु उखेली फाल्नलागे, केही आफ्ना बगैचामा सार्न लागाए। यसरी देवताहरुलाई दुःख दिएको निकै समय व्यतीत भयो। तब तिनीहरुदख्खे सबै दवताहरु क्रांधित भई ब्रह्माका सामुगई त्रेिपुर निवासी दैत्यहरुको सारा अन्याय उपद्रव विस्तार गर्दा भए। अनि ब्रह्माजीले समस्त देवताहरुलाई शान्त गराई आज्ञा भयो- हे देवगण हो! त्रिपुरासुर दैत्यहरु बडो बलवान् छन्, तिमीहरुद्वारा तिनको नाश हुन सक्दैन, तसर्थ नारायण आदि सकल देवता महादेवका शरणमा जाऊँ, उनैल हाम्रो उद्धार गरिदिन छन्। उनले हाम्रो शत्रु ती दैत्यहरुको अवश्य नाश गर्नेछन्। ब्रह्माजीको यस्तो हित वचन सुनेर स्वीकार गरी ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, यम चन्द्र, कुबेर, वायुसेमत सबै देवता ब्रह्मालाई अघिलगाई कैलास पवतमा पुग। त्यहा महादवका दशन्न पाइ हात जार स्तुत गर्नलागे- हे पिनाकधारी! हे चन्द्रमौले! हे त्रिलोकेश! अमित पराक्रमी! हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। हे चन्द्रशेखर! हे त्रिलोकदेव! हे चन्द्रमौलि! जटाजूटधारी, नीलकण्ठ, हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। संसारलाई शरण लिने, नन्दीलाइ वर दिने देवताका पनि देवता यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। थोरै सेवाले पनि प्रसन्न भएर वर दिने, यज्ञका मालिक, हिमालयमा निवास गर्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। योगीहरुले सदैव धयान गरिने, जगतको वैभवलाई तुक्ष ठान्ने, धर्ममा दृढ रहने, दिशारूपी वस्त्र धारण गर्ने, भक्तलाई वर दिने, ब्रह्माण्डका धाता-विधाता यस्ता हजुरलाई कोटि कोटि नमस्कार। सूर्य, चन्द्र इन्द्र, वायु आदि देवताको सृष्टि र पालन गर्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। सूक्ष्म भन्दा पनि अति सूक्ष्म, कालस्वरूप, नित्यस्वरूप धारण गर्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार परभन्दा पनि पर, परब्रह्म स्वरूप शंकरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। सारा ब्रह्माण्ड धारण गर्ने, सूर्य, चन्द्र, वायु, अग्नि र जल एवं आकाशको रचना गर्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि •नमस्कार! ह साम्य! ह पुरुषारतम! ह वपुष्मान्! त्रलाक्यका सृष्ट, स्थिति, संहार गर्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार दाँत भाचन। दक्षको यज्ञ नाश गर्ने र कामदेवलाई भस्म पार्ने यस्ता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार। सुरासुरका उत्पन्न कर्ता, यज्ञका हता, धता ह शखण्डिन्! हे नालकण्ठ, हजुरलाई काट कोटि नमस्कार। निरंतर सुधा-स्वरूप, पार्वतीका भर्ता, गणेश कुमारका पिता हजुरलाई कोटि-कोटि नमस्कार! सदा मोक्षरूप वरदान दिन ह वेश्वश्वर, हं ब्रह्मात्मन्! ह वरदाता! हजुरलाई काट-कांट नमस्कार! ह यागश्वर, ह चण्डांश्वर, ह रूद्र, ह शव, ह शम्भां, हँ भीम, ह ईश्वर! हजुरलाई कोटि-कॉट नमस्कार छ। हामीदेखि प्रसन्न हुनुहवस्। यस्तो देवताहरुले कॉतर भएर स्तुति गरका सुना, तिनका मनका भाव जाना आज्ञा गनु भया- ह देवता ही! जे इच्छा छ सो वर मागT। मैले नदिइने संसारमा केही वस्तु छैन, म इच्छा पूर्ण गर्न तयार छू। जे इच्छा छ नि:शंक भएर माग। यस्तो महादेवको आज्ञा सुनी प्रसन्न भएका दवतालावन्नम्र स्वरमा बिन्ती गरे- हे प्रभो! ब्रह्माका वरले उन्मत्त भएका मय आदि दानवले हाम्रा उर्वशी, मेनका आदि अप्सराहरु बलजपत लुटेर लगे। नन्दनवनका असल-असल बोट बिरूवाहरु पनि कति उखेलेर नाशे, कति आफ्ना घर ओसारे। देवताको नाश गर भन्दै हामीलाई अनेक तरहको कष्ट दिईरहेछन्। अमरावतीबाट पनि समर्थ छैनन्। ह इश्वर! अब जसरी हामी दवताहरुको भला हुन्छ साहा वरदान बाक्सयास् त्यात सुना शवजाल फार भन्नु भया-ह दवता हॉ! तिमाहरु मर रुद्र तज्जका एक अश धारण यस्तां वचन सुना दवताहरुल फॉर बेन्ते गर-ह भगवान! हामां हजुरका तेजको हजार अंशको एक अंश पनि धारण गर्न समर्थ छैनी, रुद्र तेज धारण गनं कुरा त परै रहोस्, हैनं शक्तिसम्म पनि हामीमा छैन। हे प्रभी, हामीउपर प्रसन्न भएर त्यो अजेय त्रिपुरासुरलाई स्वयं संहार गरिबक्सनु हवस्। ब्रह्माजीको वरदान अनुसार दव्य दस हजार वषाबतपाछ आधा नमषता त्रिपुरका मिलन हुनेछ, उही आधा निमेष भित्र त्यो त्रिपुरलाई जसले एकै बाणले भस्म पाल, उसै द्वारा ती दैत्यहरुको संघार होला । अन्यथा तिनको मृत्यु हुने छैन। हे शशिशेखर, हामी देखि प्रसन्न भइ पापष्ट त्रिपुरासुरका नाश गारबाक्सयास्। दवताहरुका यस्ता आज्ञा सुना शिवजलि फॉर आज्ञा भयो- हे दवता हॉ! त्यस्तां अभद्य त्रेिपुर छ भन तेिमीहरुको हेितकानेिम्तेि म एउट बाणल ती तीनै पुरलाई भस्म पारिदिनेछु। त्यस्ता अजेय दानवहरुका साथ युछद्र गदामरा शारत थाम्न सकन हमालय पवत समान मरा निम्ति यौटा रथ तयार पार अनि म युद्धमा जानेछु। महादेवको यस्तो आज्ञा सुनी प्रसन्न भएका देवताहरुले प्रणाम गरेर हवस्। भनी तत्काल विश्वकर्मालाई डाकी महादेवको निमित्त समस्त वताररूपा अवयव भएका सुवणमय रथ तयार पार। त्यस रथका दुवै पांग्रा सूर्य-चन्द्र भए। दक्षिण पांग्रामा बाह्य सूर्य भूषण बनाईयो। बायाँ चक्रमा सत्ताइस नक्षत्र र षाडशकला भूषण गराइयो। षट् ऋतु रथका दायाँ-बायाँ राखिए। आकाशकागजुर र पांग्रा अड्याउने दण्ड मन्दराचलको बनाए। अयन र संवत्सर रथका वेग भए। चार समुन्द्र रथका कुणडलिका भए। गंगादि समस्त ताथ राम्रा-राम्रा वस्त्र आभूषण पहिरी स्त्री रूप धारण गरेर हातमा चमर लिई रथमा उभिए। सारथि स्वयं ब्रह्माजी बने, ब्रह्मस्वरूप ऊँकारको कोर बनाए र विन्ध्याचलको छत्र निरूपण गरे। मन्दराचलको पार्श्वदण्ड बनाए। सरस्वती घण्ट भइन्। श्री नारायण अग्निबाणको टुप्पो भए। चार वेद चार घोडा भए। ताराहरु घोडाका गहना भए। हे अगस्त्य मुनि! यसरी समस्त वस्तु त्यस रथका अवयव भए। यसरी जब धनु-बाण सहित रथ तयार भयो तब पृथ्वी र आकाश कम्पित पार्दै भगवान् शिव त्यस रथमा आरूढ हुनुभयो। त्यस रथका अघि-पछि शिवका गण-शंकुकर्ण, चण्डेश्वर, गणेश, नन्दी आदि प्रमथ गणहरु शूल, पट्टिश आदि अनेक शस्त्रास्त्र लिएर शंख, भेरी, मृदंग आदि बाजा बजाउँदै महादेव माथि अनेक थरिका पुष्पको वर्षा गराउँदा भए। त्यसबेलाको रुद्र तेज सहन गर्न नसकेि समस्त दवता माहमा प्राप्त भए। महादवल दवताहरुका स्थात दखां आफ्नो तेज खिंची केही कम पार्नु भयो, अनि देवताहरु तेज सहन गर्नमा किंचीत् समर्थ भए। त्यसपछि नारदमुनि ती दैत्यहरुकहाँ गएर भन्न लाग्नु भयो- ‘हे दैत्यराज! देवताहरुको स्तुतिले प्रसन्न भएका महादेव स्वयं तिमीहरुको संहार गर्न भनी आइरहनुभएको छ। अब ितमीहरुको जो इच्छा छ सो गर। नभए तिमीहरुको अविलम्ब नाश हनेछ।' नारदजीका यस्ता वचन सुनी दैत्यराज मयले आफ्ना मित्र तारकाक्ष, विद्युत्माली र अन्यान्य योद्धाहरुलाई डाकी नारद मुनिले आज्ञा भएको सबै कुरा विस्तारले सुनायो। अनि दानवमा उत्तम बलवान भएको तारकाक्षले भन्यो- हे राजन्! किन चिन्ता गर्नुहुन्छ? दवताहरु यथाथ रूपमा वध्य छन्। यात्रिपुर भदन गन कसका पराक्रम वा शक्ति छ। यदि समस्त देवता, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर आए पांने यांत्रेिपुर अभद्य नै रहन छ। फॉरे शत्रुलाई जेित्न साम, दाम, दण्ड, भेद आदि अनेक किसिमका नीति छन्। अतः जित्ने इच्छा भएका बलवान् शत्रुलाई आफ्नू पराक्रम द्वारा दण्ड दिनु नै उचित छ। वीर तारकाक्षको यस्ता कुरा सुनी विद्युत्माली भन्न लाग्यो- हे राजन्! श्रीहीन र बलहीन देवता कुनै प्रकारले पनि हामीसित युद्धमा अगाडी आउन सक्तैनन्। याद कोहा मूखता गर हामासत युछद्र गन आघसछ भन्न त्या अवश्य क्षयमा प्राप्त हुनेछ, यसमा शंका छैन। हे राजन्! यसमा चिन्तित हुनु पर्ने केही कुरा छैन। एकमत भएर युद्ध गरौं पनि भोग अघिका हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुका पद पाई चौध भुवनको अकंटक राज्य भोग्नुहवस्।'विद्युत्मालीका त्यस्ता कुरा सुनेर मयल शान्त स्वरमा भन्या-ह दत्य हा, सुन्या; अब हाम्रा नाशका बखत आइपुग्यो। यतेि भनर दह कॉम्पेत पादै र शिर हल्लाउँदै फेरि भन्नलाग्यो-जो शत्रु आफूभन्दा बलियो वा निर्बल छ भने त्योसित साम, दाम, दण्ड, भेदको नीति अपनाउनु पर्दछ, कुरो ठीक हो, तर यी त सम्पूर्ण जगतका स्वामी श्रीमहादेव हुन्। उनी दानव र देवताभन्दा धेरै बतां श्रेष्ठ छन्। यदि देवताको हितका लागि उनी स्वयं हामीलाई मार्न आइरहेका छन् भने, यसको त कुनै पनि उपाय छैन। केवल महादेवको नगीच गई उनलाई नमस्कार गरौं भन्ने मेरो यो अन्तिम निर्णय हो। यदि हामी उद्दण्ड झै कठोरता धारण गरेर उनका सामु युद्ध गर्न गयौं भने केवल उनको दृष्टिपातले नै भस्म हनेछौं। ब्रह्मादि देवता पनि दुःखा भएर जसका शरणमा जान्छन्, आज उनै ईश्वर हाम्रो नाश गर्न आइरहका छन् भन्न हाम्रा कगात हाला, भन्न सकिन्न। जो क्षण मात्रमा सम्पूर्ण सृष्टि, पालन र नाश गर्न सक्तछन्, जो जगतका कारण र मुक्तिदाता पनि हुन्, ती महादेवसित युद्ध गरेर हामी कसरी जित्ने आश गर्न सक्तछौ? हे वीर ही! हाम्रो विधीहीन तपल के हुनसक्तछ? फेरेि त्यस्को फल हामील धेरै वैर सम्म भोग गरिसक्यौं। अत: म भन्दछु- हे दानव वीर हो! तिमीहरु सबै कालले प्रेरित छौ, त्यसै कारण युछद्र गर्न तम्सिरहेका छौ। मयको त्यस्तो कुरा सुनी नारद मुनि उन्मत्त दैत्यहरुको मृत्युरुप यो कुरा भन्न लागे- हे दानवराज! अब तिमीहरुको तपस्या सकियो। यदि संग्राममा पछि हटेर नपुंसक झैं देवताहरुको शरणमा जानु भन्दा त संग्राममा लडी वीर-गति पाउनु नै उत्तम ठान्दछु। यदि शिवका हातबाट मर्न पायौ भने उनका प्रमथ गणको अधिपति पनि हुन सक्तछौ। संग्राम नगरेर शरण पर्न गयौ भने पनि दवताको हेितका लागेि तेिमीहरुलाई नमारी छाड्न छैनन्। फॉरे दानवहरुका राजा, वीर पराक्रमी भएर पनि कायरतातिर लाग्नु उचित छैन। कायरदेखि शिवजी प्रसन्न हुँदैनन्। बरू युद्धमा पराक्रम दखाउन वारदख्खे प्रसन्न हुनछन्। अत: केिन नलड्न? अवश्य लड। यदि संयोगले जित्यौ भने तीनै लोकको सुख भोग गरौला। नारदमुनीका यस्ता कुरा सुनेर तारकाक्ष र विद्युत्माली दानवहरु आयुष्य क्षीण भइसकेका हुनाले भन्नलागे- ‘ठीक हो, उत्तम हो, नारदजीले आज्ञा भएको उचित हो।' दानवराज मयले पनि आफ्ना सहयोगीहरुको कुरा सुनी अब समस्त दानव वंशको संहार हुने समय भयो भन्ने जानानारदजाल आज्ञा भएको उाचतहा भन्ना समथन गर! आान समस्त दत्यहरुलाइ युछद्र गन्न उद्यत पारी मयसित विदा मागी महादेवकहाँ गएर उहाँ भएको कुरा सबै निवेदन गरे। त्यसपछि समस्त दानवहरु युद्धको इच्छा गरी अनेक तरहका शस्त्रास्त्रले सज्जित भई लड्न तयार भए। बलनामा, नेमिनामा, बाणासर, तारकाक्ष, विद्यत्माली आदि प्रधान दानवहरु पनि युद्धको निश्चय गरी राजा मयका सामुन्ने आई अनेक प्रकारले सिंहनाद गर्दै गर्जन थाले। फेरि ती दानव सैन्य स्वयं दानवहरुलाई नै भयदायक देखिन लागे। परस्पर ऊ: रथ आयो, उता हेर ऊ: महादेवका रथको ध्वजा देखियो भन्न लागे। भय र शोक त्यागी, नाना तरहका शस्त्रास्त्र लिई युद्धको इच्छाले जसरी पशु आगोको नगीच गए झैं कालले प्रांरेत दैत्यगण शिवको रथ कांहेल आइपुग्छ? युद्ध गर्न पाइन्छ भनी हेरिरहे। त्यसै बखत पश्चिम सागरको शिरोभागमा रहेको अनेक सौन्दर्यले शोभा बढाइरहेका ध्वाजा-पताका आदिले सज्जित एव सुशाभत सुमरु पवत समान त्रपुर दाखया। नन्दीश्वर आदि महादेवका प्रधान गणहरु उच्च स्वरले सिंह सिंहनाद गर्न लागे। तिनको सिंहनाद सुनेर दानव गणहरु पनि नगर छाडि बाहिर निस्के। यता चण्डेश्वर पनि उज्ज्वल कुठार हातमा लिएर डरलाग्दो मुख पारी शिवगणका सामुन्ने आए। फार ददाप्यमान त्रिशुल हातमा लिइ२वक समान पराक्रम गर्ने इच्छा भएका गणका अधिपति पार्श्वभागमा आए। अर्को गणका स्वामी शंकुकर्ण मुसल हातमा लिएर अक पाश्म बसे। नन्दी, भूगी, रिटी, तुण्डी र वीरभद्न आदि वीरहरु पनि प्रधान वज्र, ित्रशुल, गदा, परिघ आदि लिएर युद्धमा अग्रसर भए । यता दानवगण पनि शिवजीको रथ आएको देखेर युद्धका निमित्त अनेक शस्त्रास्त्र लिएर शिवगणमाथि जाइलागे। अनि तपबाट पुरलाइ भस्म हुन लागे झैँ देखेर प्रसन्न मुद्राले संग्राममा तत्पर हुनुभयो। नन्दी महाबली दानवसित जुझे। भृगीले दस बाणद्वारा विद्युत्प्रभलाई भेदन गरे। तर राता-राता नेत्र पारेर आनेक शिलाले ठीक्दा पज्चमोऽध्याय पान उसलाई कहि हानागन सकनन्। तब श्रृंगार रटील त्यस दैत्यका पृष्ठदशमा प्रहार गरे, अनेि उसल पांने सर्प इंौं निःश्वास फद ठूला शूलल भृङ्गा र रटालाइ मम-मममा प्रहार गया। त्यसको पीडा खप्त नसकी भृगी र रिटी संग्रामबाट भागे। त्यस दानवराजले जब तिनीहरुलाई त्यसरी भगाएथ्यो तब गणनायक गणेशलाई पनि एक हजार शरको प्रभावले घायल तुल्यायो।



tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 5
(part 2)

फेरि त्रिसट्टी र दश बाण थपेर गणेशको सर्वागमा घाउ गरायो। वरराका त्यस्ता अदम्य साहस दखर गणशजापान रसाइ सूढ लामो पारेर त्यस दानवको घाँटीमा बेही बेसरी निमोठी मत्ता हाताल तलाउमा फुलका कमलकापुष्पलाइ सहज उखलर फाले झै गरी विद्युत्प्रभ दानवको शिर उखेलेर फालिदिए। अनि गिडबाट छुट्टिएको उसको शिर-सरोवरबाट छुट्टिई हात्तीका दातमा अड्कका कमलकापुष्प इह शाभत भया। त्या दख्खर भृङ्गा र रटाल अन्नक स्तुत-गान गर। आन नामनामा र बलनामा दुवै दानव रिसाई गणनायक गणेशका सर्वागमा बाण हानेर घाउ लगाउन थाल! ता दानवलाइ शकुकणल बाचमा राकर तिनका रथ, सारथि, ध्वजा र घोडा सबै काटी-मारी विरथी गराए। ती दुवै दानव पनि तत्काल अकों रथमा चढेर आई चण्डेश्वर र गणनायकका सबै अंगमा अनेक बाण प्रहार गरी घाऊ पारिदिए। गणनायक र चण्डेश्वर पनि दानवका प्रहार खपेर रिसले राता-राता आँखा पारी हातमा मुसल लिई वेगले हाने । त्यसको चोट खप्त नसकी दुवै दानव यमराजको नगरमा पुगे। त्यसपछि त्रिपुरनिवासी ठूला-ठूला जो जो याछद्राहरू Iथए, ती सबै रिसले चूर भई एक निस्केर वज्र, त्रिशुल, परिध, कुठार साथ आदि अस्त्र लिई शिवजीका गणमाथि जाईलागे। यसरी परस्पर घोर-घमासान संग्राम चल्न लाग्यो। महादेवको आज्ञा पाएका शिवगणहरु पनि गजराजले कदली वन ध्वस्त पारे झैं र उन्मत्त सिंहले मृगहरुलाई भकए झै ती दानवहरुलाई छिन्न-भिन्न पारी मार्नलागे। ती दैत्यहरुमा कसैका शिर छैनन्, कसैका गडि छैनन्। त्यस युद्धमा रगतको नदी बगे झै भयो। वायु वेगले छिन्न भिन्न भएका मघ इ र वत्रका चाटल धूला भएका पवतका शिखर जस्तै लड्दै पश्चिम समुन्द्रमा गिर्दैगए। जब नेमीनामा र वलनामा वारलाई शकुकणल मार भन्तं सुनपाछ तारकाशुर नामका दानव रिसाएर गणनायक माथि झम्टियो। तब शंकुकर्णले त्यस प्रहार खपेर त्यसको शिरमा मुसल बजारी उच्चस्वरले सिंहनाद गरे। अनि त्यो दानव केहि बलहीन भएर गिल जस्तै देखयो। अनि निर्धक्कसित त्यसका छातीमा भाला पहार गरे। त्यस चोटले तरुन्त उठेर चक लिई गणनायक माथ प्रहार गया। आन शकुकणलारसाइ सा-ह पाडा गन्नगर मुड्कल हकाए। त्या चाटल दानव फत्र घुमर ढलामुच्छा प-या र दिव्य आयुधहरु त्याग्दी भयो। अनि त्यो चोट खप्त नसकेर मृत्युमा प्राप्त भयो। त्यसरी उसलाई गरका दखर उठाई राजा मयको भवनमा लगर सारा स्थितेि सुनाउँदै अनक केिकांसेमल विलाप गर्न लागे। त्यसरी राइवलाप गर्न लागेका दानवहरुलाई मयल राम्रा बुझाई भन- हे दानव हॉ! मरा घरमा अमृतको कुण्ड छ, त्यसैमा चोभी मरेका जति सबै दानवलाई बचाउँऊ। त्यति सुनेपछि जो आज्ञा' भनी प्रसन्न मनले मरेका तारकासुरलाई अमृतमा चोभेर बचाए। मरिसकेका वीरलाई पनि जीवन प्रदान गरे भन्ने खुशीले राजा मयलाई सबैले बारम्बार प्रणाम गरे। त्यसै गरी मरेका अरू दानवहरुलाई पनि जीवित पारे। अनि त्यो तारकाक्ष पहिले भन्दा पनि दोब्बर साहस र शक्तिका साथ संग्राममा आयो। ब्रह्माजीले त्यसलाई देख्नासाथ आफ्नू दाहिने हातको औंलाले शंकेत गरेर श्रीमहादेवलाई विनयपूर्वक भन्नुभया- ह इश्वर! त्या दानव आघन मारसकका थया, तर अहिले फेरि बाँचेर लडाईमा आयो। मयका घरमा अमृतको कुण्ड छ, त्यसले मरेका समस्त दानवलाई बचाउने छ। अत: हे शिव! त्यसका घरमा अमृत रहेसम्म मरेका दानवहरु बरोबर बचाइरहने छ। यस कारण एक बाण प्रहार गरेर त्यो अमृत शोषि लिनुपर्दछ। ब्रह्माजीको वचन मानेर शिवले एक बाण प्रहार गरी सारा अमृत शाषेि लनुभया। ब्रह्माजाल फार विनयपूर्वक बन्ता गर-ह प्रभा! अब त्यो बाण प्रहार गर्नुहवस्। मैले त्रिपुरसितको युद्ध अघाउँजी देखें। लड्दा-लड्दा आज हजार वर्ष बितिसक्यो। तर त्यसको नाश हुन सकेन। अब त्यो बाण शीघ्र छाड्नू हवस्, अनि वैरीको नाश होला। ठीक उसै बेला ती तीन पुरहरु आधा निमेषसम्म जार फार छुट्टिन छन्। तापुरहरु एकपल्ट जारएर छुट्टिएपछि जति बाण प्रहार गरे पनि सफलता प्राप्त हुन सक्दैन। हे प्रभो! मरा प्राथना स्वाकार गारबाक्सन्छ भन्न तत्काल बाण प्रहार गर यस ित्रपुरलाई नाश गर्नुहोस्। ब्रह्माजीको यस्तो विनय युक्त कुरा सुनी ‘ठीक हो, असल हो' भनी त्यो अग्नि-सोम युक्त उग्र बाण धनुमा राखी धनुलाई तल-माथि झुकाई दिव्य दस हजार वर्ष पुग्नासाथ आधा निमेष, आँखा झिम्म गरेर उघारे जति, समयकी लागि त्रिपुर जारिया, तब महादवल आफ्नूयागबलल निश्चल पारादनु भया। आन जसका टुप्पामा आग्न-साम स्थत थिए, त्यो नारायणरूपी बाण शिवले प्रहार गर्नु भयो। पज्चमोऽध्याय बाण छुट्नासाथ त्रिपुरका भव्य महलहरुमा आगो लागेर चारै तिर डढ्न थाल्यो। धिक-धिक्, कष्ट-कष्ट' भन्ने शब्द सुनिन लाग्यो। महादेवले तत्काल नन्दिलाई भत्रुभयो- त्यो मय दानव मेरो प्रिय भक्त छ, त्यसलाई अग्निले नडढाउन्। श्रीमहादेवको यस्तो आज्ञा पाउनसात वायुरूप भई बाण भन्दा पनि वेगले गइ मयका घरमानन्दाल दख- राजा मय1शवालग सामुन्त्र राखी उनकै ध्यान गरिरहेका थिए। तब नन्दीले मयलाई भने अग्नेिल तेिमीलाई जलाउन छैनन्।'मयल तुरुन्त नन्दिलाई प्रणाम गर। त्यस बला आग्न पान आइपुगर नन्दाल शवका आज्ञा आग्नलाई सुनाए। तब आग्नल मय दानवातर हद फवकर भने- हे शिव भक्त! अब तिमी यो नगर छाडेर तुरुन्त जाऊ।' मयल ‘जां आज्ञा' भनर सुवर्णको शिवांलेडग बाँको तत्काल पाताल गए! यता नन्दल फकर गई सम्पुण कुरा सेवजालाई बिन्ती चढाए। अब त्रिपुर भष्म हुनलाग्यो। त्यसका वेदी, महल, उद्यानहरु धमाधम भत्तकिएर नाशिन थाले। अनेक दानव र तिनका परिवारहरु कराएको मात्र सुनिन लाग्यो। वस्त्र खुस्केका अनक सुन्दरा स्त्राहरु घरबाट बाहिर निस्को राए कराएका चका स्वर सुनिनलाग्यो। अग्ला-अग्ला महल र विमानहरुमा रहेका, कठोर र उच्चस्थन भएका, मदले विह्वल नेत्र भएका, आफ्ना पतिका अत्यन्तै प्रिय नारीहरु अग्निबाणले डराई डराई घर घरमै यता-उता दगुर्न र कराउन थाले। । जस्तै पर्वतमा भूमि कम्प हुँदा त्यहाँका किन्नरहरु भयले व्याकुल हुन्छन्, त्यस्तै आफ्ना पतिलाई भयले आकुल भई अंकमाल गर्नथाले, कोही डराई भाग्न लागे। कतिपय दानवगण आफापना स्त्रीहरुलाई बाकर नगर छाडॉ बगल भाग्नलाग | शिवका भारतल हान र कार टेरव्दैमा दरलाग्टा काला दानवहरु डढर समुन्द्रमा खस्न लागl जात दानवहरु समुन्द्रमा खसथ, ता सबलाइ जलका अनक जन्तुहरुल खान थाल। कात दानवहरु त आफ्ना पति वा पत्नीको अवस्था देखेर खप्त नसकी आगोमा डढेर मरे।' पज्चमोऽध्याय रतिका अन्त्यमा खेदित भएका, तर तुरुन्तै कामले पीडित भई प्रियाका साथ जाऊँ भन्ने इच्छा भएका ती दैत्यहरु भार्या सहित अग्निमा डढेर मरे। कोही समुन्द्रमा हामफाली जल-जन्तुको भोजन भए। कोही आधा डढेर, कोही भाग्दा लडेर स्वाहा भए। यस प्रकार त्यो अमोघ अग्नि सोमयुक्त बाणले त्रिपुर भस्म पारी शेष नगर समुन्दमा डुबाई फेरि भगवान् शिवको हातमा आइपुग्यो। त्यस्ता प्रकारले अभेद्य त्रिपुर भस्म भएपछि देवताहरु आफाफ्ना अधिकार पाई शिवजीलाई प्रणाम गरेर स्तुति गर्न लागे- हे रुद्र! आज हजुरद्वारा जुन रौद्रकर्म हुन गयो, त्यो अन्य कसैबाट पनि न कहिले भएको 1थया, न फेरि हुनेछ| हे शंकर! या कामल हामा समस्त दवताहरुका कष्ट निवारण गारादनुभया। अतः हजुरलाई काट-काट नमस्कार छ। यस्ता दवगणल स्तुति गरेको सुनि महादेव प्रसन्न भएर आज्ञा भयो- हे देवताही ! आफ्नाप्रिय भक्तजनहरुलाई सदैव पुत्र जस्तै स्नेहपूर्वक पालन गर्नुपर्दछ। आज त्रिपुरवासी दानवहरुको संहार हुन गएकोले तिमीहरुको इच्छापूर्ण भयो। अब तिमीहरू खुशीसाथ आफाफ्ना आश्रममा जाओ। श्रीमहादेवले यस्तो आज्ञा भएको सुनी महादेवलाई दण्डवत् प्रणाम गरि आफाफ्ना लोकमा जाँदा भए। X) देवताहरु गए पछि नन्दी, भृङ्गी, भूत, प्रेत, पिशाच, डाकिनी, शाकिनी सहित भएर शिवजी कैलाशपुरी पाल्नुभयो| ह अगस्त्य मुने! यो सहसा कसैले वर्णन गर्न नसकन 1त्रपुर-दाह मैले सुनाएँ । जोशिवभक्त खुसीसाथ यो कथा सुन्ला वा सुनाउला। त्यो समस्त पापबाट मुक्त भएर मरेपछि शिवको पार्षद भएर सधैं कैलासमै बस्न पाउने छ।

इति श्री स्कन्दपुराणे केदारखण्डे माघमहात्मे कुमारअगस्त्यसंवादे श्री स्वस्थानी व्रतकथायां त्रिपुरदाहवर्णनंनाम पञ्चमोऽध्यायः

tundikhel

  • Global Moderator
  • ****
  • Posts: 15796
Chapter 6



कुमारजी आज्ञा गर्नु हुन्छ- 'हे अगस्त्य मुनि! यस्तो िकसिमसँग मैले त्रिपुर-दह सुनाएँ, अब के सुन्ने इच्छा छ? यस्तो कुरा सुनी अगस्त्य मुनि बिन्ती गर्दछन्- हे कुमारजी! दक्षप्रजापतिका तरतांस काटा कन्या तरतांस काट दवताल विवाह गर। सतादवालाई विष्णु भगवानका छलल २वजाल प्राप्त गनुभया। त्यसपछि सतीको मृत्यु के कारण परेर भयो यस विषयमा सुत्रे इच्छा छ, सुनाई बक्सियोस्। यस्तो आग्रह गरेको सुनी कुमारजी भन्नुहुन्छ- हं मुन! एक दिन दक्षप्रजापांतल यज्ञ गन इच्छा गरेका धेरै समय भयो। अब त्यो यज्ञ गर्ने इच्छा बलवती सम्पूर्ण भयोर सामग्रा तयार गर| अनि महादव र सतांदवा बाहक अरु छारा ज्वाई र ब्रह्मा, विष्णु आदि समस्त देवता, यक्ष, गन्दर्भ, किन्नर, नाग, दैत्य, अप्सरा, दस दिक्पाललाई निमन्त्रणा गर्न पठाऊ भन्ने आफ्ना स्वामीको आज्ञा पाई विरणीले सम्पूर्ण सामग्री तयार पारी महादेव र सतीदेवी बाहेक सबै छोरी ज्वाई, ब्रह्मा, विष्णु, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, दैत्य, नाग, अप्सरा दस दिक्पालहरुलाई निमन्त्रणा पठाइन्। दक्षका सबै छोरी-ज्वाईहरु नाना वस्त्रालंकार पहिरी यज्ञमा होम्न अनेक मणि-माणिक्य, फल-फूल र वस्त्रादि यज्ञमा हामगन सामग्रा लिएर दक्षप्रजापातका यज्ञ हन भन्ना आए। दक्षले पनि सबै आएका व्यक्तिहरुलाई यथायोग्य सेवा सत्कार गरेर राखे। सुदिनमा यज्ञ आरम्भ भयो। त्यो अश्वमेध कस्तो भने- नन्दी, भृङ्ग, चतुःषष्ठायागना, भूत-प्रत, पशाच, प्रमथगण सहित भई श्रीमहादेव बस्दा जस्तो शोभा हुन्छ, त्यसै तरतासकाट छारा ज्वाइ र ब्रह्मा, विष्णु आाद दवता, ऋटाष, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, दैत्य, नाग, अप्सराहरु नाना वस्त्र अलंकार पहिरी उभन्दा ऊ राम्री, उभन्दा ऊराम्री भइ नाच-गान गरी मंगलको निमित्त सुवर्णमय कलश सहित अश्वमेध गर्दा शोभायमान दाखया। त्यसरा अश्वमध चालरहका बखतमा नारद मुनिल का आए, को आएनन् भनी आसनबाट उठेर विष्णु प्रभृति सकल देवता, ऋषि, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, नाग, अप्सरा आदि सबैलाई दख, तर महादव र सतालाई दख्खनन्।

बना महादवकाया दक्ष प्रजापतिको यज्ञ कसरी पूर्ण होला, के कारण हो, निम्ता पठाउन पो बिसेका हुन् कि अथवा अरु कुनै कारण छ कि भन्ने मनमा तर्क गर्दै तुरुन्त त्यहाँबाट अन्तर्धान भइ कैलास पर्वतमा गए। त्यस बेला उता महादवल सतांदवांलाई- हे प्रय! आज हामां दुवैजना जूआ खेलौं, आऊ भनुभयो। सतीले 'हवस् भनी पाशा ल्याइन र दुवै जना प्रेम साथ जूआ खेल्न लागे। खेलमा सतीदेवीले जितिन् र स्वामीलाई गिज्याउन लागिनन्। अनि शिवजी झोंकिएर झोली थापे, त्यो पनि जितिन्। अनि नागरूपी | देवता, दानव, यक्ष, किन्नरहरु विमानमा बसेर गइरहेका थिए। तिनीहरुलाई देखेर सतीले स्वामीसित- ती विमानमा बसेर जाने का हुन्, आज्ञा हवस् भनी सांधन् र महादवल-"तेिमीलाई कवको धन्धा प-यो, आफ्नो काम गर' भन्दा सतीदेवी चिन्तित भएर माथिांतेर नै हरेिरहेिन्। अनेि शिवल हॉसंर मुकुट थापु भयो। त्यो पनि जितिन्। त्यसरी निक्कै पल्ट हारेकोले शिवजी केही पनि नभनी हॉसिरहनु भयो। अनि सतीदेवीले बिन्ती गरिन्- हे स्वामी! हजुरका सबै वस्तु मैले जितिसकें, अब के थापुहुन्छ लौ थापु होस्!' अनि शिवजीले- ‘अब म मेरो अंग थाप्दछु भत्रुभया। तब सतादवाल हात जारविनम्र स्वरमा बन्ता गरिन् 'हे स्वमी! हजुरको अंग अघि पनि पछि पनि मेरै हो। यदि मैले हारें भने हजूरको अंगको साटो कुन कुरा टक्राउँला? यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा हजुरका अगका साटा दिन मरा विचारमा कुन वस्तु पनि छैन। फेरि हजुरको अंग जूआ खेली जितेर आफ्नू बनाउनु पन्न पान कहां आवश्यकता दाख्दन। जुन दिन मरा पिता माताले तिल-कुश सहित हजुरको हातमा राखिदिएका थिए, उसदनदाख हजूरका अग मरार मरा अग हजुरका भइसकया। यसमा शंका छैन र हजुरल आफ्ना अगादनुपदन! सतादवाका त्यस्तो स्नेहयुक्त वचन सुनेर महादेव प्रसन्न भइ- ‘धन्य तिमी भनेर जूआ खेल्न छाडी मीठा-मीठा वार्ता गरेर कैलासमा बसेका थिए। त्यसै वेला नारद मनि पगेर सती र शिवलाई साष्टांग दण्डवत् गरी हात जोरेर उभिइरहे। श्रीमहादेव कस्ता भने- जटाको मुकुट बनाई बाघको छालाको पटुका कसेका, हात्तीका छाला ओढेर सर्वागमा भस्म लेपन गरी स्थान-स्थानमा सर्पका गहना लगाई, घाँटीमा नर-मुण्डमाला पहिरी सतीदेवीलाई काखमा लएर काट सूय इह तजल जाज्वल्यमान भइ नन्दा, भूगी, भूत, प्रेत, डाकिनी-शाकिनी द्धारमा राखेर प्रमथगण साहत भइरहका महादवलाई नारदल दखर हर्ष माना बारम्बार चरणमा गिरि दण्डवत् गर्दा भए। त्यसरी नारदजीले भक्ति गरेका दखर मनमा आनन्द मानां श्री महादवल आज्ञाभयां- 'हं मुने! तिम्रो भक्ति देखेर म प्रसन्न भएँ, जे इच्छा छ वर माग।' तब नारदजी केही भन्न नसकी उभिइरहे। तब- ‘के काम परेर यहाँ आयौ, भन' यति शिवजीले आज्ञा भएको सुनी नारदजी हात जोरेर भन्न लागे-हे शम्भो! म अरु के वर मागौं? हजुरको वक हो भने- दक्षप्रजापतिले अश्वमेध यज्ञ गर्दा तीनै लोकका देवता, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, दैत्य, नाग अष्टवसु, वसिष्ठ आदि ऋषि र ब्रह्मा-विष्णु एवं दस दिक्पाल सहित सबै यज्ञस्थलमा आएका छन् । मैले यज्ञस्थलमा प्रदक्षिणा गरेर हेद केवल हजुर दम्पतीलाई देखिन र यज्ञका मुख्य भोक्ता, कर्ता एवं फलदाता हजुरलाई किन डाकेनन् भनी आश्चर्य लाग्यो र म त्यही कुरा बिन्ती चढाउन आएकी हैं। हे गौरीशंकर! यसको अर्थ केही बुझ्न सकिन भनी नारद मुनिले बिन्ती गरेको सुनी सतीदेवीले आफूलाई अत्यन्त अपमान गरेको ठानी श्रीमहादेवसित बिन्ती गरिन्- हे जगादश्वर! नारायण प्रभृति ततांसकाट दवता यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, नाग, दैत्य, अप्सराहरु र मेरा सबै बहिनीहरूलाई डाक्ता हामी दुइ जनालाई मात्र किन डाकेनन्? भन्दै विस्मयका साथ आँखाबाट आासूबगाइन र मलीन मुख भएकी सतीदेवीलाई iशवजलि आज्ञाभया- ह प्रय! तिमां दुःख नमान केन भन्न तिमी नरुचाइएकी छोरी, म मननपरेको ज्वाइँ, डाकेनन् त के भयो? यस कुरामा तिमीले आफ्नू अपमान मात्रु पर्दैन, तिम्रो म छँदैछु। दक्षको यज्ञमा गएर पो हामीले के पाउनु छ र नगए पनि वक होला। भनी धेरै प्रकारले सम्झाउँदा पनि नमानेर- हे स्वामी ! त्यस्ता आज्ञा नहास्। मलाई त्या अश्वमध यज्ञ हन अत्यन्त इच्छा छ। आज्ञा भए नारदसित गई एक पटक हेरेर मात्र आउने थिएँ। भनर बहुत जेद्दा गरी महादवका चरणमा परेिन्। अनेि जगादश्वरल फार भन्नुभया- ह प्रय, यस्ता हठ नगर। किनाक विशेष गररातमा आफ्नो स्वाभिमानमा रहेकी, त्यहाँ अपमान होला। जाने काम नगर भनी अनेक किसिमले बुझाउँदा पनि नमानी नारदका साथ लागी कैलासबाट प्रस्थान गरिन्।

पिताको यज्ञस्थलमा पुगेर आदरसाथ माता-पितालाई ढोग दिई सा-है चित्त दुखाई आँखाबाट ऑसुका धारा बगाई मंगल वचन बोलिन् हे माता-पिता ! हजरले गर्न लागेको यस्तो ठूलो यज्ञमा पनि मलाई किन सूचना दिनुभएन? के म हजुरहरूकी छोरी होइन? मल की अपराध गर, अथवामरा स्वामाल हजुरका की बराम गरिदिनु भयो, आज्ञा हवस्। विष्णु प्रभृति तेत्तीस कोटि देवता यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, दैत्य, नाग अप्सरा र ऋषि-मुनि एवं दस दिक्पाल स्त्री-पुरुष सहित सबै डाकेर केवल हामी दुइ जनालाई मात्र किन डाक्नु भएन? फेरि यज्ञका कर्ता-धर्ता महादेव नै हुनुहुन्छ। उनी बिना हजुरको यो यज्ञ कसरी पूर्ण होला? यज्ञको पफल 1दन पनि उहान होइ-बक्सिन्छ, देवताका देवता पनि शिव नै होइबॉक्सन्छ। फॉरे सृष्टेिकतां पांने उहाँ नै होइबांक्सन्छ। महादेव बिना गरेको यज्ञ निष्फल हुन्छ। यज्ञकर्ता नभएको यस्तो अशुद्ध यज्ञ किन आरम्भ गर्नुभयो? यसले हजुरहरूको कदापि जय हुने छैन। श्रीमहादेवलाई तुरुन्त डाक्न पठाउनु होस् अनि मात्र यज्ञको उद्देश्य सफल भई इच्छित फल प्राप्त हुनेछ। हे पिता! शंकरलाई अशंकर गररां थाल्नु भएको यो यज्ञ शंकर नभईकन पनि पुर्ण हुन्छ कि यो ब्रह्माण्डमा दुइ शंकर छन्, यदि छन् भन्न मलाई आज्ञा हवस्! फॉर मर स्वामीलाई नडाकको कारण कहा? ह माता-पिता! मलाई भनु हवस् भन्नां सतीदवाल भनेको सुनी दक्षप्रजापति भन्न लागे- हे पुत्री! तँ मनमा दुःख नमान।

तेरो पति भोलानाथ यो यज्ञमा योग्य छैन किनकि डाकन तेत्तीसवकोटि देवता, यक्ष, गन्धर्व, नाग आदि अनेक रंग-बिरंगका वस्त्र र मणि-माणिक्यका अनेक अपर्व गहनाहरुले सज्जित भई, श्रीखण्ड आदि सुगन्धी वस्तु लेपन गरी अनेक थरिका मंगल यात्रा गरी गन्धर्व द्वारा गीत र अप्सराहरुको नाच आदिले शोभित भएको यज्ञमा देख्दै चिनलाग्दो त्यो महादेवलाई कसरी डाक्ने? हे सती! तेरो स्वामी के ढंगको छ?- देहमा खरानी घसी, कम्मरमा बाघको छाला बाँधी, हात्तीको छाला ओढी, विष भॉग, धतुरो खाई, राता-राता आँखा पारी जस्तो मन लाग्यो उस्तै नाची, सर्पको गहना लगाउने, जटाको मुकुट कस्ने, मुण्डमाला पहिरी, दायाँ हातले डमरू बजाई बायाँ हातले त्रिशूल समाई भूत-प्रेत आदि अघि-पछि लगाई दिगम्बर मतवाला जस्तै जहाँ पायो उहीं पाउ राखी, लाज नमानी हिंड्ने। यस यज्ञमा भने देवकन्या, नागकन्या, गन्धर्व-कन्या र तेरा सबै बहिनीहरु तथा तरतांसकाट दवताहरुल शाभायमान यस्तां पावत्र यज्ञस्थलमा त्यस्ता दख्त अशाभा हुन र घनलाग्दातरा स्वामालाई कसरा डाकू, भनों नडाकेको हॉ। फॉरे तलाई मात्र डाको भनं उ पनेि पछि लागेर आउला भनी तँलाई पनि डाक्न सकिन। तें दुःख नमान। फेरि तैले हाम्रो सेवा पानगरका होस्, अपराध पनि केही गरेकी छैनस्। तेरो स्वामी त्यस्तो गतिको हुनाले नडाकेकोही । फार सृष्ट-स्थात सहार गन महादव हुन् र यज्ञका फल दिन पनि उनै हुन् भनिस्। त्यो कुरा होइन, त्यो त बहुलाहा मात्र हो! यज्ञकर्ता श्री नारायण हुन्, सृष्टिकर्ता चतुर्मुख ब्रह्मा हुन्, संहार कत नारायण महाविष्ण हन। त्यो महादेव कहॉकी देवता त्यसलाई नडाकर मरा यज्ञ कसरी अपूर्ण होला! तर स्वामी महादेवलाई त कसै गरे पनि म डाक्तिन। त्यसले मेरो यज्ञमा के वरदान दला? तत्तांस कॉट दवता, ब्रह्मा-वष्णु स्वय उपस्थित छन् भनी दक्षप्रजापतिले जगदीश्वर महादेवलाई क्षुद्र वचनले निन्दा गरेको सुनेर मनले सहन नसकी राता-राता आँखा पारी क्रोधले नाग जस्तलामा श्वास फेरी सुस्केरा हाल्दै दाहा किटी जुरुक्क उठर भूममा लातल हाना, स्वामाको नन्दा गरका सम्हां चेतल सहन नसको छातीका मुड्कोल हाना शव, शिव! भन्दै स्वामीको नाम उच्चारण गरी यज्ञ-कण्डमा हामफाली प्राण छाड्दी भइन्! अनि हिमालय पर्वतकी स्त्री मेनकाको गर्भमा वास लिन पुगिन्।

इति श्री स्कन्दपुराणे केदारखण्डे माघमहात्मे कुमारअगस्त्यसंवादे श्री स्वस्थानी व्रतकथायां सतीदेवीदेहत्यागवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः ||६||