Author Topic: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)  (Read 48956 times)

0 Members and 1 Guest are viewing this topic.

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15871
voice of laxmi prasad devkota.
« Reply #20 on: April 15, 2009, 02:38:38 AM »

KiNgMaKeR

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 3183
  • be the ONE like no ONE
Re: voice of laxmi prasad devkota.
« Reply #21 on: April 15, 2009, 07:19:10 AM »
great post yarr thx

हामी नेपाली हाम्रो Xनेपाली

queenbee

  • 50x
  • ****
  • Posts: 570
Re: voice of laxmi prasad devkota.
« Reply #22 on: April 15, 2009, 09:20:45 AM »
he is the greatest poet

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15871
Re: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)
« Reply #23 on: March 09, 2015, 09:12:24 AM »
निद्रित भरिया
********

दश धार्नीको बोझा पिठयूँमा,
दोब्री ढाड,
तीन कोश उकाली माघको हिउँमा,
नाङ्गो हाड !
दुई रुपियाँको ज्यान छ जीउमा
हाँक्नु पहाड !
पसिना कालो टोपी धरो छ,
धूजा पट !
जुम्रा उपियाँ जीउमा धुरो छ,
मस्तिष्क शठ !
गन्धक तुल्य छ, तर क्या ब’रो छ
मानव घट !
मुटुको चरो छ भटभट, भुरभुर,
पसिना, दम,
भीरमा झुप्रो, बालक थुरथुर,
भोका गम !
माकुरी माले सिस्नो भ्याकुर
खोज्छे वन !
यो अति मानव पर्वत वीरको
हिमालमुनि
प्रकृति विजेता स्वेदिल शिरको
मोती–धनी
माथि छ केवल निशिको बिर्को
ताराकणी !
यस निशिमा छ निद्रा–धनी !

testo

  • 50x
  • ****
  • Posts: 440
Re: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)
« Reply #24 on: March 11, 2015, 09:29:45 AM »
पापको गुनासो ...



क.
‘पाप’ हो है नाम मेरो !
पुरुष बाबा, प्रकेति आमा !
देश नरनारीको घेरो !
मासु मन्दिर, बास खास !
मज्जा खोपी !
मन, चमन !
पन्छी, पशुको छुन्न जङ्गल !
मानवता सिमाना मेरो !
त्यसको इतिहास सेरोफेरो !

ख.
नित्य वाञ्छित !
नित्य निन्दित ! नित्य लाञ्छित !
कम्र्म मेरो !
अधिकांश दिलको ओट पाई,
‘मीठो’ भनाई,
नाउँ एउटा खोट मेरो !
जाँच सब दुनियाँको अन्तर !
राज मेरो !
दिनको उज्यालोले लुकाउँछ,
ताज मेरो !
ओठ झूठाको थकाई
आज मेरो !
‘पाप’ हो नाउँ अभागी !
साथी ! मेरो !

ग.
एकान्तमा पक्री मलाई
भन्न आउँछौ, “आ न साथी !
डुल्न जाऊँ आज राति !”
भोलि बिहान दुनियाँ सामु
गर्दछौ गाली नजाती !
नीचता हो पापभन्दा नीच साथी !
इन्कार गरिदिऊँ साथ चल्न,
लौ त दुनियाँ बाँचोस् आधी !
नेता बाँचून् ! जेता बाँचून् !
साधु बाँचून् !
अपार सहन हो धम्र्म मेरो !
सच्चा साधु कसले हे¥यो ?
गर्दैनन् पूजा रे दिनमा !
‘पाप’ हो प्रख्याति मेरो !

घ.
धम्र्मको गादी चढायौ,
बस्दिएँ !
मम्र्म शठका ठुँग् भनेथ्यो,
डस्दिएँ !
रौंचिरा पण्डितहरुकन
नश दिएँ !
‘सूक्ष्म रुपले !’ जो भनेथ्यौ
रस लिएँ !
बेहोशमा बखर छ दुनियाँ !
खुश रहें !
‘सुष्टिमा बस्, रँगा !’ भनेथ्यौ !
रँगिदिएँ ।
ईश्वर ! मेरो पाप के हो ?
श्राप के यो ?
निन्दा सधैंको ?
ठस्किएँ !

ङ.
मासुको गुलाफ–बागमा
मनु महाराज शैर गर्छन्,
लेख्छन् ढेरी !
परामर्शदाता मैं थिए तब !
मेरो निन्दा आज फेरि ?
गोल अनुभवलाई चिर्दै
धम्र्म, पापै फ्याक पारे !
छाया, उज्याला सृष्टि हो त,
छाया हुनाले के बिगारेँ ?
मेरा निन्दाले बनून् सब !
हे महाजन ! आशीर्वाद
लेऊ घनेरो !
ज्ञान भन्नु, केवल चिन्नु
रुप मेरो !

च.
विधिको रथको बायाँ पाङ्ग्रो !
काम मेरो निन्दा गर्छ
जगत् ग्वाङ्ग्रो !
मै विना अवतार हुन्नन् !
बादल हुन्नन् !
वज्रले भूलाई छुन्नन् !
मै विना, ईश्वर नउठ्छन्,
नित्य सुत्छन् !
उराठलाग्दो हुन्छ दुनियाँ,
रङ्गविनाको बोधो धैरो !
इन्द्रेनीझैं महिमा मेरो कसले हे¥यो ?
पाप, निन्दित अभिधा मेरो !

छ.
दुनियाँ खिचडी खान्छ भाई !
मरे मशीहा चिन्नलाई !

ज.
के उज्यालो मात्र सुन्दर ?
जो अँध्याराले जिलाउँछ ?
सृष्टिमा आत्माले, हेर !
माटोको पोशाक लाउँछ !
कामको हुँ दिव्य छोरो !
घृणित केवल नाम मेरो !

झ.
कामलाई पाप भन्छौ ?
पापका छौ पुत्र सारा
पापविनु यो चल्ला जगतेका
अविरल धारा ?

ञ.
काम जल्दा, शिव, उमाका,
पाचुके भै गो ?
लीला गै गो ?
सन्यास लिए पनि
शठ थिए शिव ?
पुत्र भै गो !
शम्भुलाई पार्वतीले के खिंचिनन् ?
नत्र संसार कसरी सर्छ ?
त्रिकोण यसमा हिल्नैपर्छ !
त्रिशूल यसमा हिल्नैपर्छ !
इन्दिय्र का म्खु पार्छन् बन्द ?
पशुपालक ती मालिकले ?
पापधर्म–बुना छन् प्रकृति !
चिन्छन् मलाई हाय ! कति !

ट.
प्रलयहरुले माया खाए !
सृष्टिहरुले जगाए !
माटोभित्र आत्मा डुलेर,
पाप र धम्र्म छुट्टयाए !
तर दुनियाँमा लटा बढाई
कतिले गाँजा उडाए !

ठ.
पछुताउले छुँदै धरम छ !
आगो निभेर मलम छु !
विरोध दुईले बन्दछ विश्व
समान–अन्तर रेखा मिल्छन् !
तृतीय तत्व, शाम्यको विन्दु,
पुग्दा, सारा पाप र धम्र्म,
एकतामा आई, गल्छन्
घृणित अस्तित्व खै तब मेरो !
कसले हेरयो ?
‘पाप’ अभागी नाउँ हो मेरो !

ड.
धम्र्म बताउँछन् सजिलो गल्ली
विशाल बन के बाटो होइन ?
काँढा, खाडी बीचमा पर्नु
पनि के अनुभव राम्रो हुँदैन ?
बाटा खुला छन्, बाटा अनन्त !
कुन ईश्वरले लाउँछ बार ?
विश्वविद्यालय छ विशाल,
विषय अपार !
निषेधहरु हुन् कृत्रिम बार !
अध्ययन नै कसरी हेय ?
आफु नछकिनु तिम्रो श्रेय !
बलाइरहेछन् तर अन्धाले
मेरो झूठो आकार !

ढ. ईश्वर कहिल्यै बोल्दैनन्
यस्तो गर्नु ! उस्तो नगर्नु !
तिम्रा दिलमा सिवाय !
अनुभवविनाको धम्र्म हुँदैन
अनुभवविनाका पाप !
पछुताउविनाको माप !

ण.
हामी अरुका मानव इशारा
—हरुले मिरमिर केही देख्छौँ !

त.
राजाले तर ऐन तोड्नु
भन्दैन !
मानिस आफैं आफ्नो पुलिस हो,
आपूm आफ्नै न्यायाधीश !
आफु आफ्नो अभियुक्त !

थ.
मानिस भित्र आफु पुगे, यदि
मैनै छैन,
वार फुके !
सम्बन्ध लुके !
जवाफदेही सारा चुके !

द.
आँखा खोल्नु धम्र्म भए यदि,
चिम्लनु पनि ता होला मोज !
तर त्यो कस्तो ?
भोलि बताउला आफ्नो खोज !

ध.
ज्ञान भनेको चिन्दै बढ्नु, चिन्दै बढ्नु,
आफु र अरुको तादात्म्य,
अथवा अन्तर,
कम्र्महरुको पथमा अनन्त !
विश्व हो एउटा वृक्ष विशाल !

न.
रुखका हामी पाप भई,
रुख लडाए पाप !
रुख अडाए धम्र्म !
त्यसका जरामा जो गर्छौ काम,
रसको नाम !
हाम्रो त्यही हो परमै धाम !
ज्ञान सुनाएँ अलिकति हेर !
पाप अभागी नाउँ छ मेरो !

प.
केवल उज्यालो चिनाउने छाया
निन्दा मेरो तर क्या हेर !
दायाँ, बायाँ !
मूर्ख देख्छु जनको घेरो !
‘पाप’ अभागी नाउँ हो मेरो !

hellouncle

  • 10X
  • ***
  • Posts: 25
Re: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)
« Reply #25 on: August 29, 2015, 05:27:59 PM »
thanx man voice clips ko lagi. aaja samma kasaile ni ma sanga voice clip xa sun vanena, khojne kaam pani gareko thiyena. its gr8 to hear him.

tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15871
Re: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)
« Reply #26 on: September 14, 2015, 05:53:35 AM »
देवकोटाको जिवनको अन्तिम केहिपलको तस्वीर...


tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15871
Re: Laxmi Prasad Devkota
« Reply #27 on: September 14, 2015, 01:26:33 PM »
Lakshmi Prasad Devkota
(Nepali: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा; November 12, 1909 – September 14, 1959)

Laxmi was a Nepali poet. Devkota is revered by many as the greatest poet of Nepal, and has been given the title of "Maha Kavi" ("The Great Poet"). Devkota was born on the night of Lakshmi Pooja in 1966 BS to father Teel Madhav Devkota and mother Amar Rajyalakshmi Devi in Dillibazar, Kathmandu.

Devkota contributed to Nepali literature by bringing the Sanskrit tradition to its end and by starting a modern romantic movement in the country. Devkota was the first to begin writing epic poems in Nepali literature. Nepali poetry soared to new heights with Devkota's groundbreaking and innovative use of language. Departing from the Sanskrit tradition that dominated the Nepali literary scene, he wrote Muna Madan (1930), a long narrative poem in popular "jyaure" folk meter. The work received immediate recognition from the Ranas who ruled Nepal at that time. It tells the story of Madan who departs from his wife Muna to Tibet to make money. The poem deals with the themes of the hardships of journey away from home, the grief of separation, longing and death. The following couplet which is among the most famous and most frequently quoted lines from the poem celebrates the triumph of humanity and compassion over any artificial hierarchies created by caste and culture:

क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन
मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन ।’

A Kshatriya touches your feet not with hatred but with love.
Great is the man with a great heart; not with great caste, creed nor birth.

Considered his magnum opus "Muna-Madan" has remained widely popular among the lay readers of Nepali literature.

Devkota had the ability to compose long epic poems with literary complexity and philosophical density in very short period of time. He wrote Shakuntala, his first epic poem and also the first "Mahakavya" (epic poem) written in the Nepali language, in a mere three months. Published in 1945, Shakuntala is a voluminous work in 24 cantos based on Kālidāsa's famous Sanskrit play Abhijñānaśākuntalam. Shakuntala demonstrates Devkota's mastery of Sanskrit meter and diction which he incorporated heavily while working primarily in Nepali.

Devkota also published several collections of short lyric poems set in various traditional and non-traditional forms and meters. Most of his poetry shows influence of English Romantic Poets like Wordsworth and Coleridge. The title poem in the collection "Bhikhari" ("Beggar") is a reminiscent of Wordsworth's "The Old Cumberland Beggar". In this poem, Devkota describes the beggar going about his ways in dire poverty and desolation deprived of human love and material comforts. On the other hand, the beggar is also seen as the source of compassion placed in the core of suffering and destitution. Devkota connects the beggar with the divine as the ultimate fount of kindness and empathy:

कालो बादलबाट खसेको
अन्धकारमा भित्र बसेको,
ईश्वर हो कि भिखरी?
घर, घर, आँगन चारी
बोल्दछ, आर्तध्वनिमा बोल्दछ
करुणामृत दिल भारी ।

Fallen from the black clouds
Living in the darkness
Is he the god or a beggar?
He wanders from house to house
He speaks in tunes suffused with pain
A heart weighed with compassion.

Many of his poems focus on mundane elements of the human and the natural world. The titles of his poems like "Ban वन" ("Woods"), "Kisaan किसान" ("The Peasant"), "Baadal बादल" ("Clouds") show that he sought his poetic inspiration in the commonplace and proximal aspects of the world. What resonates throughout most of his poetry is his profound faith in humanity. For instance, in the poem "Woods," the speaker goes through a series of interrogations rejecting all forms of comfort and solace that could be offered solely to him as an individual. Instead he embraces his responsibility and concern for his fellow beings. The poem ends with the following quatrain that highlights his humanistic inclinations:

दोस्त कहाँ छन्? साथ छ को को? घर हो तिम्रो कुन देश?
जान्छौ कुन पुर भवन मुसाफिर, ल्यायौ कुन सन्देश?
दोस्त मेरो शुभ उद्योगी, साथ छ साहस बेश ।
विश्व सबै घर, हृदय-पुरीतिर ल्याउछु सेवा सन्देश ।।

Where are your friends? Who go with you? Which land is your home?
What place do you seek, Traveler? With what news do you roam?"
"My friend is decent diligence. Courage comes with me.
whole world's my home. To heart-land I roam with hues of Humanity"

Besides poetry, Devkota also made significant contributions to the essay genre. He is considered the father of the modern Nepali essay. He defied the conventional form of essays by blatantly breaking the rules of grammar and syntax, and embracing a more fluid and colloquial style. His essays are generally satirical in tone and are characterized by their trenchant humor and ruthless criticism of the modernizing influences from the West in the Nepali society. An essay titled भलादमी (Bhaladmi) or "Dignitary" criticizes a decadent trend in Nepali society to respect people based on their outward appearances and outfit rather than their actual inner worth and personality. In another essay titled के नेपाल सानो छ? (Ke Nepal Sano Cha?) "Is Nepal insignificant (small)?", he expresses deeply nationalistic sentiments inveighing against the colonial forces from British India which, he felt, were encroaching all aspects of Nepali culture. His essays are published in the collection Laxmi Nibhandha Sanghraha (लक्ष्मी निबन्धसङ्‌ग्रह).



More here --> http://forum.xnepali.net/index.php?topic=6404 


tundikhel

  • Global Moderator
  • ******
  • Posts: 15871
Re: Laxmi Prasad Devkota (voice and poems)
« Reply #28 on: February 19, 2018, 12:22:43 AM »
मुनामदन खण्डकाव्य
9/15/2014

उपप्रा. कृष्णप्रसाद कोइराला
पिण्डेश्वर क्याम्पस, धरान

विषयप्रवेश र कथानक
प्रस्तुत मुनामदन खण्डकाव्य महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (१९६६–२०१६) द्वारा लेखिएको सानो र अत्यन्त प्रभावकारी तथा लोकप्रिय काव्यकृति हो । यो खण्डकाव्य जम्मा १९ वटा खण्डमा विभाजन गरी सिर्जना गरिएको छ । मुना, मदन, भोटे, आमा, नैनी, दिदी, साथीहरु, गुन्डा, लावा, फुचो र वैद्य आदि पात्रहरु रहेको यस खण्डकाव्यको प्रारम्भ धन कमाउन ल्हासा जान लागेको मदन र उसकी  बैंसालु पत्नी मुनाका बीचमा भएको संवादबाट र प्रशस्त धन कमाएर भोटबाट फर्किएको मदनले मुना र आमाको मृत्यु सहन नसकी आफु पनि मरेको दृश्यका माध्यमबाट यसको कारुणिक अन्त्य भएको छ । खण्डकाव्यको कथानकअनुसार व्यापार गरी पैसा कमाउने उद्देश्य लिई घरमा तरुनी स्वास्नी र बुढी आमालाई छाडेर मदन ल्हासा जान्छ । उसको धनार्जन गर्ने उद्देश्य बुढी भएकी आमाले बुढेसकालमा सुख प्राप्त गरुन्, मिठोमसिनो जुटोस्, इच्छाएका धार्मिक र सामाजिक/सांस्कृतिक कृत्य पूरा गर्न पाऊन्, ऋणमुक्त भइयोस् अनि सुखसम्मृद्धिपूर्वक जीवनयापन होस् भन्ने देखिन्छ । भीरपाखा र अनेक विकटतायुक्त हिमाली र उच्च पैठारी बाटो पार गरी मदन घरबाट हिंडेको एक महिनापछि ल्हासा पुग्छ । तोकिएको समयभित्र मदन घर फर्कन सक्दैन । मुना चिन्ता गर्छे । बैंसले धपक्क बलेकी एक्ली मुनाको रुपरङ्गमा लठ्ठिएका गुन्डाहरु उसको घरवरिपरि धाउन थाल्छन् । नैनी उसलाई पोइल जाने परामर्श दिन्छे । तर ऊ आफ्नो सतीत्वमा अडिग हुन्छे । उता ल्हासा गएको मदनले त्यहाँ चिताएभन्दा बढी नै धन कमाउँछ । ऊ घर फर्कन्छ तर बाटामा उसलाई हैजा लाग्छ । साथीहरुले विकट र घनघोर जंगलमा उसलाई त्यत्तिकै छाडेर जान्छन् । ऊ मरणासन्न अवस्थामा पुग्छ । मृतप्रायः मदनलाई एउटा भोटेले भेट्छ । उसले घरमा लगी औषधोपचार र सेवासुश्रुषा गरी मदनको व्यथा निको पार्छ । मदन तंग्रिएपछि भोटेसँग घर जाने उद्देश्यले विदा माग्छ । त्यस क्रममा उसले आँफूसित भएको   दुई पोका सुनमध्ये एक पोका सुन भोटेलाई दिन खोज्छ, तर भोटे उपकारको सट्टामा केही पनि लिन मान्दैन । यता घरमा बसेकी मुनालाई गुन्डाहरुले मदन मरेको खबर लेखेर किर्ते चिठी पठाउँछन् । त्यसपछि शोकाकुल हुन पुगेकी मुनाको मृत्यु हुन्छ । घर आइपुग्दा मदनले मुना मरिसकेकी र आमा मृत्युशैयामा ढलेको थाहा पाउँछ । आमासमेत मरेपछि ऊ पनि मानसिक रोगले मर्दछ र कथा टुङ्गिन्छ ।
पात्रविन्यास
मुनामदन खण्डकाव्यमा मुख्यपात्र तीनजना छन् – मदन, मुना र भोटे । ती पात्रहरुको चारित्रिक वैशिष्ट्यलाई यसरी केलाउन सकिन्छ :–
मदन :– यस खण्डकाव्यमा उपस्थित पात्रहरुमध्ये मदन प्रमुख पुरुष पात्र हो । ऊ यस खण्डकाव्यको नायक पनि हो । उमेरका दृष्टिले युवा र जातका दृष्टिले क्षेत्री पात्र हो, मदन । ऊ काठमाडौँ शहरको निम्नवर्गीय व्यापारी वर्गको प्रतिनिधि पात्र पनि हो । मदन धनलाई महत्व दिने, धनबाट सुख खोज्ने भौतिकवादी युवा चरित्रको प्रतिनिधि हो । ऊ सत्पात्र हो । उसका चरित्रमा केही स्थिर र केही मात्रामा गतिशीलता पाइन्छ । सुरु र मध्यमा जुन धनप्रतिको दृष्टिकोण छ, त्यो अन्त्यमा पुग्दा मात्र परिवर्तन भएको छ । यो खण्डकाव्यको बद्ध पात्र पनि हो । उसको अनुपस्थितिमा काव्यको कथानक गतिशील हुन सक्दैन र खण्डकाव्य अधुरो हुन्छ । मदनका चरित्रमा प्रायजसो बहिर्मुखीपन छ । खण्डकाव्यको अन्त्यमा धनवादी जीवनदृष्टि भएका पात्रको दुखद अन्त्य भएको छ । तसर्थ यस खण्डकाव्यको सिङ्गो प्रभाव नै मार्मिक बन्न पुगेको छ ।
मुना :– खण्डकाव्यकी प्रमुख नायिक वा नारी पात्र मुना हो । ऊ उमेरका हिसावले युवती, जातका दृष्टिले क्षेत्री र बाबुआमा नभएकी टुहुरी पात्रका रुपमा काव्यमा देखा परेकी छ । मुना धनलाई महत्वहीन र तुच्छ ठान्छे । जीवनको सङ्लो यथार्थलाई स्वीकार्ने, सादा जीवन बाँच्न चाहने, उच्च विचार राख्ने, सरल र स्वच्छ हृदय भएकी प्रतिनिधि नारी पात्रका रुपमा मुना यस काव्यमा उपस्थित भएकी छे । धनको जटिलताले उसलाई घेर्न सकेको छैन । युगको जटिलतालाई उसले राम्ररी बुझेकीले मनुष्यलाई पासोमा पार्ने धनवादी दृष्टिकोणको विपक्षमा छे । आध्यात्मिक र आत्मिक आनन्दलाई सर्वोपरी मान्ने आदर्श गृहिणी, असल बुहारी, आत्मिक प्रेमलाई उच्च मूल्य र महत्व प्रदान गर्ने सती सावित्रीको प्रतिरुप हो – मुना । विचारमा एकरुपता भएकी स्थिर पात्र हो ऊ । नैतिक चरित्रका दृष्टिले सत्पात्र हो भने कार्यका आधारमा बद्ध पात्र हो ।
भोटे :– भोटे यस खण्डकाव्यको सहायक पुरुष पात्र हो । यो मानवतावादी पात्र कविको मुख मात्र बनेर आएको छ । जङ्गलमा अलपत्र परेको मदनलाई स्वस्थ बनाउने आदर्शवादी, उदार र मानवतावादी जीवनदर्शन भएको यो पात्र वर्गगत नभई व्यक्तिगत पात्र हो । भौतिकवादी जटिलताले बेरिएको स्थिर सत्पात्र हो भोटे । पारिवारिक वियोग रुपी छोराछोरीका साथ बस्दा पीडा र वेदनाका उच्छवास उसका जीवनमा देखिए पनि धन–सम्पत्तिको लोभ–लालच नराखी माया, स्नेह बाँड्ने परोपकारी अन्तर्मुखी चेप्टो पात्र पनि हो ।
परिवेशचित्रण
          यस खण्डकाव्यको विषयवस्तुको स्थलगत परिवेश कान्तिपुर शहर, भोटको यात्रामा पाइने हिमाली भेगहरु, ल्हासा शहर, जङ्गलको भोटे बस्ती, हिमाली भेटहरु, ल्हासाबाट फर्कदाखेरि बाटामा पर्ने कुती प्रदेश आदि छन् । यिनै ठाउँका समाजको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, साँस्कृतिक र प्राकृतिक झल्को यस खण्डकाव्यले दिएको छ । विशेष गरेर काव्यकारले कान्तिपुर र ल्हासा शहरको प्राकृतिक सौँन्दर्यको चित्रणमा कलात्मकता प्रदान गरेका छन् । एकातर्फ जाल, झेल, छल, कपट, लोभ र लालचले र भौतकवादी दृष्टिकोणले आक्रान्त पारेको शहरी समाजलाई चरित्रहीन र मानवमूल्यको वास्ता नगर्ने गुन्डा, नैनी, धोकेबाज साथीहरु मार्फत प्रस्तुत गरिएको छ भने अर्कोतर्फ धनको लोभ नगर्ने, भौतिकवादी सभ्यताबाट टाढा रहेको स्वच्छ, स्वस्थ, मानवतावादी विचारको बाहुल्य भएको भोटेको समाजलाई प्रस्तुत गरिएको छ । जीवनलाई सम्पन्न बनाउने वातावरण एकातर्फ छ भने अर्कोतर्फ साग र सिस्नु खाएर शान्तिमय जीवन विताउने उच्च महिमायुक्त विचार पनि यहीँ छ । समग्रतामा यस काव्यमा नेपालको परम्परित सामन्ती युगको वातावरणको चित्रण छ । व्यापार–व्यवसाय गरेर आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार्ने निम्न–मध्यवर्गीय सामाजिक आर्थिक परिवेशको चित्रण पनि यहाँ छ । आत्मीयता, मानवमूल्य, आदर्शवादी भावना भएको पुरानो समाज र भौतिकवादी सभ्यताको नयाँ समाजबीचको सङ्क्रमणकालीन परिवेश पनि यहाँ देखिन्छ । त्यस्तै सामाजिक , आर्थिक, शैक्षिक, साँस्कृतिक परिवेश पनि त्यत्तिकै सशक्त रुपमा यसमा प्रस्तुत गरिएको छ । राष्ट्रियता, देशभक्ति, धर्म, सँस्कृति, घोडेजात्रा, हिन्दुहरुको धार्मिक, साँस्कृतिक पक्षहरुको उल्लेखले यसको साँस्कृतिक परिवेश पनि सशक्त बन्न गएको देखिन्छ ।
कथनपद्धति र लयविधान
          मुनामदन खण्डकाव्यको आख्यानको कथन पद्धतिमा विहङ्गावलोकन (चित्रण–वर्णन) तथा सूक्ष्मावलोकन (नाटकीकरण) का दुवै कथन पद्धतिको प्रयोग भएको छ । मुनामदनलगायत यहाँका अन्य पात्रलेप्रयोग गरेका सम्बन्धित आाख्यानलाई कवितात्मक किसिमबाट प्रयोग गरिएको छ। यी पात्रहरुका विभिन्न सम्वादन यस काव्यमा रहेको पाइन्छ । प्रत्यक्ष कथनबाट बोल्ने नाटकीय संवादका ढाँचाको प्रयोग, मनमा खेलाइएको मनोवादात्मक अभिव्यक्तिको प्रयोग आदि पनि यहाँ देखिन्छ ।
          मुनामदन खण्डकाव्यको स्वच्छन्दतावादी लयढाँचामा रहेको छ । भाव पूरा नहुँदै विश्राम नलिने जुन पङ्क्तिप्रवाह हो त्यो नेपाली झ्याउरे लयमा प्रयोग भएको छ । सोह्र उच्चार्य अक्षरको नेपाली झ्याउरे लोकलयको प्रयोग भए पनि लेख्य रुप भने स्तरीय नेपाली भाषाका शब्द भाखा हालेर पढ्दा लय मिलाउनु पर्ने देखिन्छ । उनको त्यस्ता शब्दको प्रयोग कतै लेख्य र उच्चार्य एउटै र कतै फरक भएको पाइन्छ । उच्चार्य र लेख्यमा पनि लिखित शब्द केही लैख्य अनुरुप र केही उच्चार्य अनुरुपका देखिन्छन् । जस्तो– ‘मनको वनमा ननिभ्ने गरी’ यहाँ ‘मनको वन’ मा तीन पूर्ण अक्षरको लेख्य रुपमा प्रयोग भएको र उच्चार्यमा दुईवटा रहेको छन् । देवकोटाले लेख्य ‘बन’ नगराई उच्चार्य ‘वन’ गराईदिए । उच्चार्यमा १६ र गन्ती गर्दा १६ भन्दा बढी पुग्ने झ्याउरे लोकलयलाई यस खण्डकाव्यले ओढेको पाइन्छ ।
यस खण्डकाव्यमा स्थूल रुपमा (५+५+६) अक्षरमा लयगत विश्राम लिइन्छ ।
जस्तै : ‘हातका मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले
          साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दी मनले’
यसभित्र पनि स–साना लयगत विश्राम लिइन्छ । यसमा (सूक्ष्म–रुपमा र यथार्थमा) (३+२, ३+२, ३+३=१६) अक्षरको मूलतः तीन विश्राम र स–साना उपविश्रामभित्र अन्तर अनुप्रास/अन्त्यनुप्रासले काव्यमा सङ्गीत थपेको छ ।
          छन्दविधानका दृष्टिले देवकोटालाई हेर्ने हो भने उनमा विविधता पाइन्छ । मुनामदन खण्डकाव्य मूलतः झ्याउरे लोकछन्द र भोटेसेलोमै केन्द्रित  छ ।

भाषाशैली, बिम्ब/प्रतीक र अलङ्कार विधान
          भाषाको सरलता, शैलीको संरसता, भावको छताछुल्लता नै यस खण्डकाव्यको मुख्य विशेषता बन्न पुगेका छन् । यसमा शब्दलङ्कारको प्रयोग विभिन्न स्वर, व्यञ्जन वर्णहरुको आनुक्रमिक वितरणबाट प्राप्त हुने अनुप्रासयुक्त भाषिक सौँन्दर्यले भाषाशैली सुसज्जित देखिन्छ । अन्त्यानुप्रास, वृत्यानुप्रास, श्रुत्यानुप्रास आदिले यसलाई आकर्षक तुल्याएको छ । नेपाली जनजीवनमा घोलिएको छोटा सरल असमस्त शब्दहरुको प्रयोगले मानवहृदयमा साहित्यिक रस सर्सराउँछ । भाषाशैलीमा प्रयोग गरिएको प्रसाद एवम् माधुर्य गुण–वैधवी एवम् पाञ्चाली रीतिले भाषाशैली महिमोज्वल, चित्ताकर्षक, मनोरम र प्रभावकारी बन्न पुगेको छ ।
          मुनामदन खण्डकाव्यमा प्राकृतिक, सामाजिक, धार्मिक, साँस्कृतिक, पौराणिक आदि क्षेत्रबाट विभिन्न किसिमका लघुबिम्बहरुको भावसँगै सहज रुपमा प्रयोग भएको छ । यो प्रयोग कृत्रिम नभई सहज छ । यस खण्डकाव्यका केही महत्वपूर्ण बिम्बहरु निम्न अनुसार छन् :–
(१) फूल : प्रकृतिका क्षेत्रबाट टिपिएका फूल बिम्बको प्रयोग नायिकाको शारीरिक सौँन्दर्य, सुकोमलता व्यक्त गर्न प्रयोग गरिएको देखिन्छ । त्यस्तै काँडैकाँडाको बीच फूल भेटिए जस्तै जीवन पनि विभिन्न काँडाबीच देखापर्छ । यस भावलाई अभिव्यक्ति दिन फूल बिम्बको प्रयोग गरेका छन् ।
(२) मावल : कविले अर्को एक ठाउँमा ‘मावल’ बिम्बको प्रयोग गरेका छन् । यसको अर्थ आमाको माइतीघर भए पनि यहाँ स्वर्ग, परलोक वा मृत्युपछि पुग्ने ठाउँलाई व्यक्त्याइएको छ ।
(३) डाँडाकी जून : कविले बूढी आमाका निम्ति ‘डाँडाकी जून’ भन्ने शब्दको प्रयोग गरेका छन् । त्यस्तै कविले नायिकाकालाई संकेत गर्न कोइली, जून, बत्ती, गुलाफ, चन्द्रमा, कमलजस्ता महत्वपूर्ण बिम्बहरुको प्रयोग गरेका छन् । तन्द्रा, सपना, अपशकुन, अन्धविश्वास आदि कविले बिम्बविधानलाई प्रकृतिसँग एकाकार गरी मानव र प्रकृतिबीच तादात्मकता, मानवको प्रकृतिकरण, प्रकृतिको मानवीकरण गरेर सौँन्दर्यको पूर्णतम अभिव्यक्ति गरेका छन् । देवकोटाले यस खण्डकाव्यमा शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कार दुवैको प्रयोग गरेका छन् । उनले उपमा र उत्प्रेक्षा, रुपक, अतिशयोक्ति, अर्थान्तरन्यास, व्यतिरेक, दृष्टान्त, शङ्कर, समासोक्ति, संसृष्टि जस्ता अलङ्कारको प्रयोग गरेका छन् । जस्तै :
उपमा                   : अकेली मुना अत्यन्तै राम्री कमल झैँ फुलेकी,
                     बादलको चाँदी किनारा छोई जून झैँ खुलेकी ।
व्यतिरेक               : सौँन्दर्य राम्रो जूनको जस्तो किरण पवित्र,
                    जूनमा हुन्छ कलङ्क हुन्न सतीको मनभित्र ।
उत्प्रेक्षा               : आगोको ज्वाला काताको होला ? डढेलो उठ्यो कि,
                    मरेकालाई झन् मार्न भनी डढेलो उठ्यो कि ।
रुपक           : हातका मैला सुनका थैला के गर्नु धनले
                    साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दी मनले ।
अर्थान्तरन्यास      : क्षेत्रीको छोरो यो पाउ हुन्छ घिनले छुँदैन,
                    मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन ।
अतिशयोक्ति         : सिर्जनभित्र रचना राम्रा नजरका जुहार,
                    ईश्वरको हाँसो पाएका फूल छोएर नमार ।
संसृष्टि                   : शहरभित्र केको हो यस्तो वियोग विलाप ?
                    पिल्पिले बत्ती, भिजेको आँखा अलाप–विलाप ।
सङ्कर                : पुषकी फूल झैँ सुकेर गइन् आँशु नै बर्सन्थ्यो,
                    लाम्चिला आँखा पुछेर गर्थिन सासूको सुसार ।

केन्द्रीय कथ्य, भाव र विचार
‘हातका मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले
साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दी मनले’
यो पङ्क्ति नै मुनामदन खण्डकाव्यको मुख्य वा केन्द्रीय कथन हो । धन भनेको तुच्छ वस्तु हो । परिश्रमबाट जे–जस्तो चिज प्राप्त हुन्छ, त्यसैबाट आनन्दपूर्वक जीवन बिताउनु सर्वोत्तम हो । जसरी धनको पछि लाग्दा मदनको जीवन उजाड वञ्जरभूमि भयो, सिङ्गो जीवन कारुणिक भयो, आफ्नी आमा, प्राणप्यारी मुना, स्वयम् आफूले पनि अत्यत्न्त मर्माहत, आकूल, व्याकुल हुनुपर्यो । यो सम्पूर्ण कुराको कारकतत्व भनेको मदनभित्र समुत्पन्न धनको एषणा नै हो । त्यसैले धनको पछि लाग्दा दुःखद परिणाम भोग्नुपर्ने हुन्छ र सुन्दर जीवन दुःखमय हुन्छ भन्ने केन्द्रीय कथ्य यस काव्यले प्रस्तुत गरेको छ । प्रेम–मिलन, प्रेम–विरह, उत्साह–भयानक, करुण–हास्य, वीभत्स–अद्भुत, रौद्र–वात्सल्य, षडयन्त्र आदि जस्ता अनेक भाव यसमा आएका छन् । यसका मुख्य भावहरु चाहिँ प्रेम, विरह र करुण भाव नै हुन् । यिनैको प्रभावकारी अभिव्यक्तिका लागि अरु भावहरु आएका छन् । भावुक कवि देवकोटाले भावको बृहद् उच्छलन गरी मुनामदन खण्डकाव्यमा आफ्नो अन्तरहृदय छताछुल्ल पारेर पोखेका छन् ।
          यस काव्यमा भावको विविधता हुँदाहुँदै पनि करुण भावलाई देवकोटाले परिपक्व अवस्थासम्म पुर्याएका छन् ।
दैवले हान्यो शिरमा मेरो निष्ठुरी घनले,
के गरी सहुँ ? के गरी रहुँ ? जिउँदो मनले ।
मुनामदन खण्डकाव्यमा सामाजिक, आत्मिक संचेतनाको हरियाली पाइन्छ । त्यस्तै यहाँ वैचारिक परिपक्वताभन्दा सौन्दर्य चेतनाको भावात्मक सात्विकता, सिर्जनात्मक कलाकारिता र आत्मिक प्रेमको पराकाष्ठा पाइन्छ । भावात्मक, रुपात्मक र आत्मिक सौँन्दर्यका उपासक प्रकृतिवादी कवि देवकोटा यस काव्यमा विचारको रुपमा विभिन्न खालका विचारहरुको अभिव्यक्ति गर्दछन् ।
एकातिर प्रकृतिमा ईश्वर छ र आत्मिक कुरा रहस्यमय हुन्छ भन्ने विचारको अभिव्यक्ति गर्दै त्यस रहस्यमयताको स्वच्छन्द व्याख्यान यस काव्यमा व्यक्त भएको छ भने त्यसबाहेक यस काव्यमा विशेष गरी मानवतावादमा स्वतन्त्रता, समानता र भातृत्वको भावनाको उद्बोधन भएको छ । यस खण्डकाव्यमा स्वच्छन्दतावादी प्रणय चेतना उज्वल भएर देखा परेको छ । यहाँ शारीरिक प्रेम तुच्छ हो भने आत्मिक प्रेम उच्चहो भन्ने दृष्टिकोण पाइन्छ । देहको नश्वरता र आत्माको अमरता वा आत्मीयतासम्बन्धी वेदान्ती विचार पनि यहाँ व्यक्त भएको छ । नेपाली समाजको संक्रमणकालीन जीवनपद्धतिलाई यसले जीवन्त प्रतिबिम्बन गरेको छ ।
नेपाली खण्डकाव्यको परम्परामा सङ्ख्यात्मक र गुणात्मक आधिक्य र सौँन्दर्यको विराटप्रवाहका आधारमा देवकोटाको स्थान सर्वोकृष्ट छ । झिना मसिना कमीकमजोरी भए पनि उनको मुनामदन नेपाली खण्डकाव्यपरम्परामै कण–कणको सुन्दरताका दृष्टिले उत्कृष्ट बनेको छ ।

सन्दर्भग्रन्थसूची
१) उपाध्याय, केशवप्रसाद, ‘साहित्य प्रकाश’ पाँचौ सं., काठमाडौँ, साझा प्रकाशन, २०४९ ।
२) जोशी, कुमारबहादुर, ‘देवकोटाका प्रमुख कविता कृतिहरुको कालक्रमिक विवेचना, काठमाडौँ, सिद्धार्थ वनस्थली प्राज्ञिक परिषद्, २०४८ ।
३) जोशी, रत्नध्वज, ‘मुनामदनर देवकोटा, बिहान, १:२ (२०२० साउन–असोज) ।
४) देवकोटा, लक्ष्मीप्रसाद, ‘मुनामदन’ चौँथो स. काठमाडौँ, साझा प्रकाशन २०५४ ।
५) बराल, ईश्वर (सम्पा) ‘सयपत्री’ ते.सं., काठमाडौँ, साझा प्रकाशन २०३० ।

६) त्रिपाठी, वासुदेव, ‘सिंहावलोकन’, काठमाडौँ, साझा प्रकाशन, २०२७ ।